Estonya'da emeklilik yaşı sistemi anayasal tartışma yarattı

Estonya Adalet Şansölyesi (oikuskantsler) Ülle Madise, 2027'de yürürlüğe girecek yeni emeklilik yaşı sistemini anayasal açıdan sorguluyor. Yeni sistem, emeklilik yaşını her takvim yılı için ayrı ayrı ve 65 yaşındakilerin ortalama yaşam süresindeki değişime göre belirleyecek. Bu da aynı yıl doğan kişilerin yaşlılık aylığına farklı zamanlarda hak kazanması anlamına geliyor.

Madise, doğum ayına göre farklı emeklilik yaşı öngören takvim yılı temelli sistemin anayasaya uygun olup olmadığını tartışmaya açtı. Görüşünü, Tallinn Üniversitesi (TLÜ) öğretim üyesi ve nüfus bilimci Lauri Leppik'in geçen yıl üniversitenin demografi blogunda ele aldığı analize dayandırdı.

Leppik'e göre, o takvim yılı için hesaplanan emeklilik yaşı tam yıl çıkmadığı sürece, ocak ayında doğanların emeklilik yaşı aynı yılın aralık ayında doğanlardan bir ila üç ay daha düşük oluyor. Farklı uygulamanın sınır çizgisi de yıldan yıla kayıyor.

Aylık fark 825 avroya kadar çıkabiliyor

Leppik, farkın doğrudan mali sonucu olabileceğini belirtti. O dönemdeki ortalama yaşlılık aylığı üzerinden hesaplandığında, emeklilik yaşındaki bir aylık fark yaklaşık bir ek aylık ödeme, yani 825 avro anlamına geliyor. İki veya üç aylık fark ise sırasıyla 1.650 avro ya da 2.475 avro fark demek.

Madise, Riigikogu'nun (Estonya parlamentosu) emeklilik yaşını 65 yaşındakilerin yaşam süresi değişimine bağlama kararını Anayasa'nın 28. maddesinin ikinci fıkrasıyla uyumlu buldu. Ancak yaşın takvim yılına göre belirlenmesinin anayasaya uygun olup olmadığı sorusunu gündeme getirdi; zira bu durumda aynı yıl doğan kişiler farklı yaşlarda emekliliğe hak kazanabiliyor.

Örneğin aynı yıl doğan bazı kişiler 65 yaş 3 ayda emeklilik yaşına ulaşırken, bazıları 65 yaş 6 ayı beklemek zorunda kalabilecek. Madise, "Bir kişi, aynı yıl doğan bir iş arkadaşına kıyasla emeklilik yaşının üç aya kadar ötelenmesini öğrendiğinde çok hayal kırıklığı yaşayabilir" dedi.

Adalet Şansölyesi, devletin bu farkı haklı gösterecek ikna edici kanıtı olup olmadığını sordu. Örneğin aralık 1962 doğumluların ortalama yaşam süresinin, aynı yılın ocak-kasım arası doğanlardan iki ay daha uzun olduğuna dair bir kanıt bulunup bulunmadığını sorguladı.

Madise, Riigikogu Sosyal İşler Komisyonu'ndan konuyu ivedilikle görüşmesini ve gelecek yıldan itibaren aynı yıl doğan kişilerin doğum ayına göre neden farklı emeklilik yaşlarıyla karşılaşabileceğini açıklamasını istedi.