Estonya'da emeklilik yaşı sınırı kaybolmuyor, yer değiştiriyor

Estonya'da Adalet Şansölyesi'nin (õiguskantsler) gündeme getirdiği emeklilik yaşı tartışması, mevcut sistemi tamamen ortadan kaldırmıyor. Magnus Piirits ve Merle Sumil-Laanemaa'nın analizine göre, 2027'den itibaren aynı yıl doğan kişiler farklı yaşlarda emekli olabilecek. Ancak bu, eski doğum yılına dayalı sistemin daha adil olduğu anlamına gelmiyor. Emeklilik yaşı sınırı 2027'de ortaya çıkmıyor, sadece yer değiştiriyor: şimdiye kadar doğum yılları arasında bulunan sınır, bundan sonra tek bir doğum yılının içine düşebilir.

Eski ve yeni sistemde sınır nerede?

Doğum yılına dayalı eski sistemde, aynı yıl doğan herkes aynı emeklilik yaşına tabiydi. Basit ve anlaşılır bir ilke olsa da, doğum günleri arasında yalnızca bir gün fark olan kişilere çok farklı davranıyordu. Örneğin 1959 doğumluların emeklilik yaşı 64 yıl 6 ay, 1960 doğumluların ise 64 yıl 9 aydı. 31 Aralık 1959'da doğan biri 30 Haziran 2024'te emeklilik yaşına ulaşırken, bir gün sonra doğan kişi 1 Ekim 2024'te ulaştı. Yani doğum tarihindeki bir günlük fark, emeklilik yaşına ulaşmada üç aylık fark anlamına geliyordu.

Yeni sistemde benzer bir sınır takvim yılı içinde oluşuyor. 2027'de emeklilik yaşı 65 yıl 1 ay, 2028'de 65 yıl 3 ay olacak. 30 Kasım 1962'de doğan biri 30 Aralık 2027'de emeklilik yaşına ulaşıyor. Bir gün sonra doğan kişi 1 Ocak 2028'de 65 yıl 1 aylık olacak, ancak o tarihte artık daha yüksek emeklilik yaşı geçerli olacak. Bu kişi 1 Mart 2028'de emeklilik yaşına ulaşacak.

Adalet Şansölyesi'nin işaret ettiği sınır etkisi gerçek, ancak yeni değil. Değişen şey, sınırın doğum tarihleri ekseninde nereye düştüğü.

Değişim hızı ve adalet tartışması

Mevcut geçiş tablosunda emeklilik yaşı 1954-1961 doğum kohortları arasında her seferinde üç ay artıyordu. Yeni sistemde değişiklikler şimdiye kadar daha küçük oldu: 2027'de bir ay, 2028'de iki ay. 2029 yılı yönetmelik taslağına göre emeklilik yaşı 65 yıl 4 ay olacak, yani bir aylık artış. Yasa, emeklilik yaşının takvim yılı başına en fazla üç ay artırılmasına izin veriyor; bu da eski geçiş tablosunun olağan adımıyla aynı.

Grafik, eski sistemin basamaklarının yeni düzenin şimdiye kadar kararlaştırılan ve planlanan adımlarından daha yüksek olduğunu gösteriyor. Adalet Şansölyesi'nin, aynı doğum yılındaki kişilerin emeklilik yaşının üç ay farklı olması örneği, yasayla izin verilen maksimumu tanımlıyor, şimdiye kadar oluşan gerçek farkı değil. Bu, eşit muamele sorununu ortadan kaldırmıyor, ancak kapsamını değerlendirmeye yardımcı oluyor.

Lauri Leppik'in analizinin merkezi argümanı, emeklilik yaşının yaşam süresine bağlanmasının amacının ardışık doğum nesilleri için yaklaşık olarak eşit uzunlukta emeklilik dönemi sağlamak olması gerektiği yönünde. Ancak takvim yılına dayalı uygulama, tek bir doğum yılı içinde fark yaratıyor.

Eşit muamele ilkesi her türlü farklı davranışı yasaklamaz, ancak farkın amaçla gerekçelendirilmesi ve ölçülü olması gerekir. Doğum tarihi kişinin seçimine bağlı değildir; bu nedenle takvim yılına dayalı kuralın idari olarak uygulanmasının kolay olması yeterli bir gerekçe değildir. Aynı gereklilik, mevcut sistemin yılbaşı sınırı için de geçerlidir.

Ancak doğum yılı tek olası veya kendiliğinden adil karşılaştırma grubu değil. Aynı doğum yılının Ocak ve Aralık aylarında doğanları yaşça neredeyse bir yıl farklı. İki farklı doğum yılının 31 Aralık ve 1 Ocak doğumluları ise pratikte neredeyse aynı yaşta. Doğum yılına dayalı düzen ilk çifti eşitliyor ve ikinci çift arasında keskin bir sınır yaratıyor; takvim yılına dayalı düzen ise tam tersini seçiyor.

Beklenen yaşam süresi formülü de 65 yaşındakilerin beklenen yaşam süresini takvim yıllarına göre kullanıyor. Aralık'ta doğan biri, aynı yılın Ocak ayında doğandan neredeyse bir yıl sonra doğmuş. Doğum yılına dayalı tablo onlara aynı emeklilik yaşını verirken, takvim yılına dayalı düzen bunu ayarlayabiliyor. Her iki çözüm de yaşam süresinin sürekli değişimine ideal olarak yanıt vermiyor.

En küçük sınır etkisini, doğum tarihine göre yumuşak biçimde değişen emeklilik yaşı verirdi, ancak bu sistemi daha karmaşık ve açıklaması zor hale getirirdi.

Leppik, emeklilik yaşının yine takvim yılına göre hesaplanmasını, ancak tüm doğum yılına uygulanmasını öneriyor. Bu, tek bir doğum kohortu içindeki farkı ortadan kaldırır, ancak keskin sınırı yılbaşına geri getirir. Yani bu, iki gerekçelendirilebilir seçenek arasında bir tercih; sınırlı ve sınırsız çözüm arasında değil.

Estonya'nın 1990'lı yıllardaki deneyimi de takvim yılı ile doğum yılı seçiminin yalnızca teknik bir ayrıntı olmadığını gösteriyor. 1993 yılı yasası emeklilik yaşını takvim yılı başına altı ay artırarak tek bir doğum yılı içinde büyük farklar yarattı. 1996'da doğum yılına dayalı tabloya geçildi. Mevcut düzen o dönemle birebir karşılaştırılamaz, çünkü yıllık artış üç ay ile sınırlı.

Diğer ülkelerin uygulamaları da tek bir yanıt vermiyor. Hollanda takvim yılına dayalı mantık kullanıyor: 1952 Ocak-Mart arasında doğanlar devlet emekli maaşını 65 yıl 9 ay yaşta, aynı yılın Nisan-Aralık arasında doğanlar 66 yaşta aldı. Finlandiya ise yaşam süresine bağlı emeklilik yaşını doğum kohortlarına göre uyguluyor. Her iki ilke de pratikte kullanılabilir; soru bunların gerekçeleri ve yan etkileri.

Doğum yılına dayalı tabloya göre kişi emeklilik yaşını onlarca yıl önceden biliyordu. Yeni sistemde emeklilik yaşı en az iki yıl önceden belirleniyor. Emeklilik yaşının görece yeni yaşam süresi değişikliklerine tepki vermesi gerekiyorsa, kesin yaş aynı süre boyunca sabitlenemez. Ancak iki yıl tek olası seçenek değil. Örneğin Hollanda takvim yılına dayalı mantık kullanıyor, ancak devlet emeklilik yaşını beş yıl önceden bildiriyor.

Sosyal Sigorta Kurumu'nun (Sotsiaalkindlustusamet) emeklilik hesaplayıcısı, emeklilik planlamasını insanlar için kolaylaştırmak adına şimdiden iyi bir temel sunuyor. İleride hesaplayıcı, resmi olarak onaylanmış emeklilik yaşına ulaşma tarihini ve sonraki yıllara ilişkin tahmini yan yana gösterebilir ve tahminin beklenen yaşam süresi değiştikçe nasıl kayabileceğini açıklayabilir. Böylece hesaplayıcı, insanların çalışma hayatlarını ve emekliliklerini daha uzun vadeli planlamasına yardımcı olacak daha iyi bir planlama aracına dönüşebilir.

Sonuç olarak, emeklilik yaşını yükseltmenin hiçbir yolu sınırı ortadan kaldırmıyor; yalnızca sınırın kimin arasına düşeceğini belirliyor. Mevcut düzen sınırı farklı doğum yılları arasına yerleştirirken, yeni düzen aynı doğum yılındaki insanlar arasına yerleştirebilir; ancak şimdiye kadar emeklilik yaşındaki değişimler daha küçük oldu. Yeni düzenin adaleti, farkın iyi gerekçelendirilmesine ve insanların emeklilik yaşını yeterince önceden öğrenmesine bağlı.