Estonya folklorunda gemici ruhu kotermann: nedir, ne anlatır?

Estonya'nın kıyı kesimlerinde anlatılan halk inanışına göre kotermann, gemilerde yaşayan ve yaklaşan bir tehlikeyi gürültü çıkararak ya da görünerek haber veren bir ruh. Vikerraadio'nun dil programı Keelesäuts'a konuk olan Mari-Liis Kalvik, bu inanışın Estonya'daki farklı lehçelerdeki izlerini ve renkli anlatılarını aktardı.

Denizcilik sözlüklerine göre kotermann, Baltık Denizi ve Kuzey Denizi kıyısındaki ülkelerde tanınan bir figür. Estonya'ya Alman Hansa kentlerinin gemi tayfaları aracılığıyla ulaştığı belirtiliyor. Adı, Almanca "Klabautermann" sözcüğünden geliyor. Yüksek Almanca ödünç sözcükler sözlüğüne göre bu sözcük, "gemi marangozu" anlamına gelen "Kalfatermann"dan türemiş; kökeninde ise "kalafatlamak" anlamındaki "kalfatern" fiili bulunuyor.

Farklı lehçelerde farklı adlar

Estonya lehçelerinde kotermann için Kuusalu, Mustjala ve Anseküla ağızlarında kayıtlar bulunuyor. Ancak çok daha yaygın olan ad "potermann". Potermann, Saaremaa ve Muhu adalarının yanı sıra Häädemeeste'de de biliniyor. Hiiu ve Risti ağızlarında "putermann" olarak geçiyor; Kihnu'da ise "potõr- ve putõrmann" biçiminde söyleniyor. Häädemeeste'ye özgü bir başka varyant da "klapermann"; örneğin "klapermann teeb ikki eest vöörist seda mürinad ja kolinad" (klapermann sürekli baş tarafın küpeştesinden gürültü ve patırtı çıkarır) deniyor. Jämaja ağzından "poterpüks", Haljala'dan ise "putterpüks" adları da kayıtlı.

Emmaste yöresinde halk, kotermann'ı gri sakallı küçük bir adam olarak tanımlıyor; geminin zincirlerini çözer ve direkteki halatları düzenler. Pühalepa halkı ise onun gemiye "emapuuga" birlikte geldiğini ve gemi kazasından önce ayrıldığını söylüyor. Kotermann'ın ya gürültü çıkararak ya da görünerek bir şeylere işaret ettiğine inanılıyor. Muhu adasında, "potermann" gemide görünürse geminin üç gün sonra batacağına inanılıyordu; Pühalepa'da ise "putermann" görülüp duyulursa bir felaket geleceği düşünülüyordu. Püha ağzındaki "potermann tagund laevades" (potermann gemileri korurdu) sözü de onun gemi bekçisi ve bakıcısı rolüne işaret ediyor.

Bazen daha aktif bir müdahale

Kotermann bazen daha belirleyici bir rol de üstleniyordu. Örneğin Karja'da anlatıldığına göre "potermann", kaptanın rotasında bir tehlike olacağını önceden görüp dümeni kırabiliyordu. Kotermann'ın kendi yuvası için de kavga ettiği oluyordu: Jämaja'da iki "potermann"ın bir gemi yüzünden birbirine girdiği, Risti'de ise "putermann"ların gemi ambarında kavga ettiği anlatılıyor. Häädemeeste'de bazen yaşlı adamlar, gemi yaşamı fazla tekdüze olmasın diye gençlere "potermann" yaparlarmış; bir testereyi ya da ses çıkaran bir şeyi duvara asar, o da sürekli ses çıkarırmış.

Sonuç olarak kotermann iyi niyetli bir varlık olarak tanımlanıyor, ama onun da kendine özgü şakaları yok değil. Bu nedenle "bir işin içinde kotermann var" denir; yani bir şey karışıklığa yol açmıştır. Dileğimiz, tüm deniz yolculuklarının kotermann'ın gözetiminde iyi geçmesi.