Estonyalıların üçte biri açıklanamayan deneyimler yaşadı

Estonya bugün dünyanın en seküler ülkelerinden biri kabul edilse de ruhlar, hayaletler ve açıklanamayan deneyimlere ilişkin anlatılar varlığını sürdürüyor. Tartu Üniversitesi'nde folklor ve karşılaştırmalı halk bilimi profesörü olan Ülo Valk, bu çelişkinin kültürün canlılığına ve esnekliğine işaret ettiğini söylüyor.

Bu ilkbaharda İçişleri Bakanlığı'nın siparişiyle Estonyalıların dini kimliğine ilişkin bir araştırma tamamlandı. Araştırmada katılımcılara olağanüstü ya da açıklanamayan deneyimler yaşayıp yaşamadıkları da soruldu. Estonyalıların yaklaşık üçte biri, yani yüzde 34'ü bu tür deneyimler yaşadığını belirtti. Valk'a göre bir folklor araştırmacısı için bu sonuç şaşırtıcı değil.

Rapor, bu deneyimlerin ne olduğunu ayrıntılı biçimde ortaya koymuyor. Söz konusu deneyimler örneğin yakın birinin ölümüyle ilgili kehanet niteliğindeki rüyalar ya da beklenmedik rastlantılar olabilir. Ölüm, bu tür anlatıları ve gözlemleri tetikleyen olağan dışı bir olay olarak öne çıkıyor. Bununla birlikte folklorcunun klasik hayalet deneyimi olarak tanıdığı durumlara da sık rastlanıyor: sesler, gürültüler ve ayak sesleri gibi.

Deneyim değil, yorumlama meselesi

Valk, bunun inançtan çok deneyim sorunu olduğunu vurguluyor. Bu tuhaf ve dikkat çekici deneyimlerin nasıl yorumlandığı, onlara nasıl anlam verildiği ya da tam tersine nasıl unutulup bir kenara bırakıldığı belirleyici. İnsan bilinci çoğu zaman şaşırtıcı olabiliyor ve bu anlatılar kendiliğinden ortaya çıkıyor.

Profesör, materyalist ve akılcı dünya görüşüne sahip akademisyenlerin bile olağanüstü ya da açıklanamayan durumlar yaşadıklarını anlattığını hatırlatıyor. Ona göre insan oldukça karmaşık ve tuhaf bir varlık; tek biçimli, düz çizgide düşünmüyor. Farklı düşünme biçimleri farklı durumlarda öne çıkıyor. Travmatik, beklenmedik ya da yaşanması zor olaylarda başka bir yorumlama çerçevesine ihtiyaç duyulabiliyor.

Estonya'da emlakçıların birçoğu hayalet anlatılarını biliyor. Eski çiftlik evlerinde sürgünler, şiddet ve çeşitli kazalar yaşanmış olması, bu anlatılarla sık sık ilişkilendiriliyor. Valk, bir emlakçının Tartu'da harap durumdaki küçük bir eski evi gösterirken yaşadıklarını aktarıyor: güneşli bir günde evi gezerken bir kapı büyük bir gürültüyle kapanmış. Yakınlarda yaşayan bir Tartu Üniversitesi fizik profesörü ise evin öyküsünü anlatmış. Bir zamanlar burada yaşayan yaşlı bir kadın kışın kayıp düşmüş ve aldığı darbeler sonucu hayatını kaybetmiş. Anlatıcıya göre bu, evde bir şeylerin ters gitmesinin açıklaması.

İnternet folkloru ve küresel etkiler

Valk, açıklanamayan olayların Estonya'da bağımsızlığın yeniden kazanılmasının ardından daha geniş bir toplumsal yankı bulduğunu belirtiyor. O dönemde yeni maneviyat akımında bir dalga yaşanmış. Bağımsızlık sonrası teknoloji ve UFO temaları, özellikle sınır bölgelerinde güçlü biçimde gündeme gelmiş.

Günümüzde ise koruyucu meleklere ilişkin anlatılar yeniden yaygınlaşıyor. Bunlara dijital dünyaya dayanan yeni figürler de ekleniyor. Örneğin 2009'da bir internet forumu kullanıcısının yarattığı Slenderman, gençlerin folklorunda yer edinmiş durumda; yüzü olmayan, uzun bacaklı ve siyah giysili bu insanımsı figür çocukları tehdit ediyor. Başlangıçta kurgu olan karaktere ilişkin zamanla deneyim anlatıları da ortaya çıkmış.

Valk'a göre folklor ve dini dünya sürekli değişiyor. Estonya folklorunda daha önce bilinmeyen vampir gibi figürler, filmler aracılığıyla yaygınlaştı. Ona göre dini dünya her zaman açık olmuş; birçok etki yerelde işlenip benimsenmiş. Bugünkü dünya ise özellikle açık.

Folklorcunun bakış açısıyla, deneyimin kendisine ulaşmak mümkün değil; ancak insanların bu deneyimi nasıl sunduğu ve yorumladığı incelenebiliyor. Valk, bunun kendi başına ilgi çekici ve çok yönlü bir malzeme olduğunu söylüyor.