Estonya Bilim Ajansı başkanı: Bilim toplumun ortak meselesi olmalı

Estonya Bilim Ajansı (Eesti Teadusagentuur) Başkanı Kristiina Tõnnisson, ülkenin bilim sisteminin önümüzdeki yıllarda zorlu kararlarla karşı karşıya olduğunu belirtti. Fonların azalabileceğini, rekabetin yoğunlaşabileceğini ve genç araştırmacıların kariyer olanaklarının belirsizleşebileceğini ifade eden Tõnnisson, özgür bilim ile ülke öncelikleri arasında bir denge kurulması gerektiğini ve bilimin toplum üzerindeki etkisinin daha görünür kılınması gerektiğini söyledi.

Tõnnisson, yaklaşık beş aydır yürüttüğü görevi öncesinde uzun yıllar Tartu Üniversitesi Johan Skytte Enstitüsü'ne başkanlık etti. Bu süreçte araştırma fonu için rekabet ettiğini, hibe başvuruları yazdığını ve planlarını finanse edenlere açıkladığını anımsatan Tõnnisson, şimdi fon dağıtan taraf olarak sistemin farklı bir açıdan göründüğünü ifade etti. "Para dağıtmak istemekten daha zor, çünkü başvururken öncelikle kendi ve ekibinin çıkarlarını gözetiyorsun. Dağıtan konumunda ise Estonya sistemini bu hale getiren farklı mantıkları görmeye başlıyorsun" dedi ve ekledi: "Mevcut düzen çalışıyor ve çoğunlukla memnuniyet verici, ancak daha iyisinin yapılıp yapılamayacağını düşünmek her zaman faydalı."

Fonların azalması ve yeni kaynak arayışı

Estonya'da devlet bilim fonu bu yıl GSYİH'nin yüzde 0,99'una ulaştı ve böylece uzun süredir beklenen yüzde 1 eşiğine neredeyse gelindi. Ancak rektörler konseyi, Avrupa Birliği'nin yeni bütçe döneminde uyum fonlarından bilime ayrılan payın keskin biçimde azalabileceği ve 2028 yılına kadar kamu bilim fonunun GSYİH'nin yüzde 0,8'inin altına düşebileceği uyarısında bulunuyor.

Tõnnisson bu durumu bir tehdit olarak görüyor: "Bu bir meydan okuma çünkü finans akışları her zaman değişir." Son yıllarda özel sektörün bilime katkısının azaldığına, buna karşın Avrupa'dan sağlanan fonların arttığına dikkat çeken Tõnnisson, "Yüzde 1 ilkesi tek başına yeterli mi, yanıtlamamız gereken soru bu" dedi. Ajans başkanı ayrıca, bilim fonlamasında henüz değerlendirilmemiş kaynaklara yönelmek istediğini belirterek, özel vakıfların ve büyük aile vakıflarının Estonya'da neredeyse hiç dahil edilmediğini söyledi.

Devlet fonlarının dağılımı ve sürdürülebilirlik

Estonya Bilim Ajansı'ndaki ekip ve başlangıç hibeleri en çok tartışılan konular arasında yer alıyor. Son değerlendirme turunda 432 başvurudan 81'i finanse edildi; bu da yüzde 19'luk bir başarı oranına denk geliyor. Tõnnisson, başvuru sayısının yapay zeka çağında önümüzdeki turlarda 1000'e ulaşabileceğini ve mevcut kalibrasyonla bunun zorlayıcı olacağını ifade etti.

Tõnnisson, araştırma fonlarının dağıtımında temel finansman ile proje bazlı fonlar arasındaki dengenin önemine işaret etti. "Blok fonlama modeli güçlü bir şekilde savunuluyor, ancak tüm fonları bu modele kaydırmak doğru olmaz. Rekabetçi finansmanın tamamen kaldırılması Estonya için daha iyi bir çözüm değil" dedi. Ayrıca, bilim sisteminin sürdürülebilirliği için bağımsız araştırmalara ayrılan payın kritik olduğunu vurguladı.

Tõnnisson, bilimin toplumda "uzak ve yabancı" bir şey olarak algılandığını belirterek, "Tüm toplumun bilimi benimsemesi için çalışmalıyız" çağrısı yaptı. Bilim harcamalarının bir maliyet değil, yatırım olduğunu ve bu yatırımın geri dönüşünün görünür kılınması gerektiğini sözlerine ekledi.