Estonya Adalet Şansölyesi: Toplumu korku değil umut ayakta tutar

Estonya Adalet Şansölyesi (õiguskantsler) Ülle Madise, yıllık değerlendirme raporunda Estonya toplumunda korkunun giderek daha belirleyici hâle geldiğini ifade etti. Madise'e göre bu durum hem aşırı düzenlemelerin hem de kitlesel gözetimin işine yarıyor. Korkunun insanı felç ettiğini ve savunmasız bıraktığını vurgulayan Madise, kaygılarla nasıl başa çıkılacağının ve korkuların nasıl azaltılacağının düşünülmesi gerektiğini yazdı.

Adalet Şansölyesi, Estonya'da bireylerin devlete ve yerel yönetimlere karşı haklarını savunan, anayasa ve yasa uygunluğunu denetleyen bağımsız bir denetim kurumudur. Madise'nin ofisi her gün ülkedeki insanların sorunlarından bir kesit alıyor. Rapora göre çocuğuna okul veya anaokulu yeri bulamayan, mutsuz olan ve hiçbir yerden yardım alamayan aileler; bürokrasiden bunalan girişimciler; kentin veya belediyenin kendilerini yüzüstü bıraktığını düşünen kişiler başvuruyor. İmar planını ihlal eden, yapı ruhsatını geciktiren ya da yardıma muhtaç kişiyi bakım ve destekten yoksun bırakan uygulamalar şikâyet konusu oluyor.

Okullarda, hastanelerde ve kurumlarda artan gerginlik

Raporda bakım evi sakinlerinin, askerlik hizmetindekilerin ve tutukluların da yazdığı belirtiliyor. Bazı suç tiplerinin çok karmaşık olduğunu, kamuya açık ceza yargılamasının bizzat bir cezaya dönüştüğünü, beraat kararının bile bunu telafi etmediğini düşünen sanıklar başvuruyor. Sağlık hizmeti alamama, iş arayanlara yönelik desteğe erişememe, vergilendirmede adaletsizlik hissi, hasta veya banka sırrının ihlali ile yasa dışı gizli gözetim şüphesi dile getirilen konular arasında.

Engelli kişiler, Estonya'da sığınma bulmuş Ukraynalılar ve oturma izni ya da ID-kart yenilemede idari eziyet gördüğünü düşünenler de Adalet Şansölyesi'nden yardım istiyor. Bazı kent ve belediye meclisleri işlerini yerel topluluğun çıkarına uygun, hem çoğunluğun hem azınlığın makul ve adil bulacağı biçimde düzenleyemediği için ara bulucu arıyor.

Madise, raporda iki eğilimin öne çıktığını yazıyor. İlki, toplumdaki genel tedirginliğin okullara, hastanelere, devlet ve yerel yönetim kurumlarına güçlü biçimde sızmış olması. İnsanlarla iletişimde kırılganlık ve hatalar görülüyor, öğretmene, doktora ve memura eskisinden daha sık öfkeleniliyor; bazen onlar da aynı şekilde karşılık veriyor. Böylece sorunlara yaratıcı ve nazik çözüm bulma isteği ilk zarar gören şey oluyor.

Aşırı bürokrasi ve gözetim toplumuna kayış

İkinci eğilim ise tam bir güvenlik ve konfor beklentisiyle birlikte başkalarını yeniden biçimlendirme arzusu. Madise'e göre girişimciliği âdeta bir yaban otu gibi boğan bürokrasi ve gözetim toplumuna doğru sürüklenme buradan kaynaklanıyor. Aşırı bürokrasi; çiftçiyi, inşaatçıyı, tüccarı, teknoloji firmasını ya da herhangi bir girişimciyi gerekliliğini anlamadığı işleri yapmaya zorluyor: izin ve onay almak, rapor sunmak, denetim memurlarıyla tartışmak. Her ek yükün faturası vergi mükellefine çıkıyor; çünkü kuralın uygulanmasını birinin denetlemesi gerekiyor.

Madise, gereksiz veya ideolojik amaçlı kısıtlamaların genellikle politikacılar ya da memurlar tarafından değil, sesi çok çıkan bir çıkar grubu tarafından talep edildiğini belirtiyor. Metinde örnek olarak süt kutusuna bağlı kalan ekstra plastik, sürücüyü sürekli "destekleyen" yeni otomobil ve tavuğun çimende değil suni zeminde refahının arttığını kanıtlamak zorunda kalan kanatlı yetiştiricisi veriliyor.

Raporda gözetim konusuna da yer ayrılıyor. Düzen, güvenlik ve konfor gerekçesiyle veri toplanması, kullanımı ve giderek yaygınlaşan gözetim meşrulaştırılıyor. Suçluların izlenmesi ve planlanan suçların önlenmesi gerektiği açık; ancak yasalara göre suç sayılmaması gereken eylemlerin suç hâline getirilmemesi koşuluyla. Madise, denetim ziyaretleri sonucunda sistematik kötüye kullanım tespit edilmediğini, yine de her işte olduğu gibi hataların olabileceğini belirtiyor.