Eston yazar Triinu Tamm: iyi kitap sağlık masraflarını azaltabilir

Eston edebiyat dergisi Loomingu Raamatukogu'nun genel yayın yönetmeni Triinu Tamm, insanların daha fazla okuması ve yazmasının ruh sağlığını iyileştirebileceğini ve bunun sağlık masraflarını azaltmaya yardımcı olabileceğini belirtti. Tamm, ERR'in "ID" adlı röportaj dizisinde yaptığı açıklamada, okuma alışkanlıklarının ve metinlerin zaman içinde değiştiğini, ancak kitapların hâlâ insanı ve doğasını anlattığını vurguladı.

Günümüzde insanların hâlâ kitap okuduğunu, ancak uzun metinleri eskisinden daha az okuduğunu ifade eden Tamm, düşen baskı sayıları ve okuma araştırmalarının bunu gösterdiğini söyledi. Marju Lauristin'in yönettiği son büyük okuma araştırması "Eestlane loeb" (Estonyalı okuyor), gençlerin artık okumadığı mitini çürütürken, gençlerin çok fazla İngilizce okuduğunu ve farklı bir bilgi evreninde yaşadıklarını ortaya koydu. Tamm, gençleri Estonca edebiyata geri kazandırmanın büyük bir soru işareti olduğunu belirtti.

Gençler ve zorunlu edebiyat

Tamm, zorunlu edebiyatın daha çağdaş olması gerektiğini öne sürdü. Tanıdığı edebiyat öğretmenlerinin yeni edebiyat okuttuğunu ve gençlerin kitapla bağ kurabildiklerinde konuya ilgi gösterdiğini aktardı. Ancak okumanın artık kendiliğinden anlaşılır olmadığını, önce kitabın okumaya değer olduğu hissinin yaratılması gerektiğini söyledi. Edebiyatın yanı sıra tiyatro ve film gibi daha fazla medya ilgisi gören kültürel seçenekler bulunduğunu, kitap okumanın ise genellikle evde yalnız yapıldığını ve daha az gösterişli olduğunu ekledi. Buna karşın okuma kulüplerinin arttığını ve sosyal medyada kitap tartışmalarının canlı olduğunu, Facebook'taki "Lugemise väljakutse" (Okuma Meydan Okuması) grubunun 12.700 üyesi bulunduğunu belirtti.

Tamm, edebiyat öğretmeni olsaydı Gregor Kulla'nın "Peenar" ve Heneliis Notton'un "Tähed Agnesele" adlı eserlerini okutacağını söyledi. Klasik eserlerin de gençlere hitap ettiğini, Dostojevski'nin "Suç ve Ceza"sını okurken insan doğasının zamanla değişmediğini fark ettiğini anlattı.

Loomingu Raamatukogu'nun 70. yılı ve çeviri çeşitliliği

Loomingu Raamatukogu'nun kuruluşunun 70. yılının yaklaştığını hatırlatan Tamm, derginin amacının değerli edebiyat ve çeviri eserlerin yayın olanaklarını genişletmek ve bunları geniş okuyucu kitlesine hızlı ve uygun fiyatla ulaştırmak olduğunu belirtti. Bu amacın temelde değişmediğini, çoğunlukla çeviri edebiyat yayımladıklarını ve seçkinin mümkün olduğunca çeşitli olmasına çalıştıklarını söyledi. İngilizce ve diğer büyük dillerden yapılan çevirileri bir anlamda "ayrımcılığa" tabi tuttuklarını, daha çok küçük dillerde yayımlanan ilginç eserleri aradıklarını ifade etti. Gelecek yıl Makedonca'dan bir öykü kitabının yayımlanacağını, yazarının Rumena Bužarovska olduğunu ve çevirisini Madis Vainomaa'nın yapacağını açıkladı. Geçen yıl Margus Alver'in Slovakça'dan Pavel Vilikovský'nin "Sulalumi" adlı romanını çevirdiğini, ayrıca Arnavutça, Baskça ve Korece'den eserler yayımlandığını belirtti. Han Kang'ın Nobel ödülü sayesinde Korece'den daha fazla çeviri yapılmasını umduğunu söyledi. Kalle Kasemaa'nın çevirdiği Ismail Kadare'nin "Kuri aasta" adlı eserinin Arnavutça'dan doğrudan Estonca'ya çevrilen tek kitap olduğunu kaydetti. LR'de 70'ten fazla farklı dilden çeviri yayımlandığını ekledi.

Uygun fiyatın hâlâ önemli olduğunu ve bunun Kültür Bakanlığı desteğiyle mümkün olduğunu belirten Tamm, LR kitaplarının cep boyutunda olduğunu, seyahate çıkarken veya uzun tren yolculuklarında cepte taşındığını söyledi. Tasarımcı Maris Kaskmann'ın kısıtlı olanaklarla harikalar yarattığını, yumuşak kapaklı ve sayfa yüzeyinin maksimum kullanıldığı kitapların yine de rahat okunduğunu ifade etti.

Çeviri kitapların hazırlanmasının zaman aldığını, fikirden uygulamaya genellikle bir-iki, bazen yedi, on veya on beş yıl geçtiğini söyledi. Yayın sırasının oldukça uzun olduğunu ve şu anda 2028 yılının düşünüldüğünü belirtti.

13 yıldır LR'nin genel yayın yönetmeni olan Tamm, bu süre zarfında çok fazla şeyin değişmediğini, ancak dünyanın ve yayıncılığın gündelik işleyişinin çok değiştiğini söyledi. Çeviri hakları sözleşmeleri ve raporlamanın karmaşıklaştığını, dış fonlardan daha fazla destek istediklerini, sosyal medyanın ve e-kitap, sesli kitap gibi yeni formatların eklendiğini belirtti. 2012'de ilk e-LR'lerin çıktığını, şimdi tüm yıllık aboneliğin e-kitap olarak alınabildiğini kaydetti.

Okuyucu ilgisinin sürmesinin en önemli şey olduğunu, 70 yılda LR okuyarak yetişen nesiller bulunduğunu ve güven kredisi biriktiği için işlerinin belki de daha kolay olduğunu söyledi. Bir meslektaşının LR'yi "Aktuaalne kaamera" (Estonya'nın ana haber bülteni) gibi güvenilir bir kurum olarak nitelendirdiğini aktardı.

LR'nin insanlara istediklerini mi yoksa henüz istediklerini bilmedikleri şeyleri mi sunması gerektiği sorusuna Tamm, ikincisinin doğru olduğunu umduğunu söyledi. Her kitabın okurken girdiği yeni bir alan gibi olduğunu, farklılığın canlandırıcı olduğunu ve okuduklarında yeni bir soru ya da düşünce edinmek istediğini belirtti. Modern insanın çok fazla seçeneğe sahip olduğunu, LR'nin insan adına seçim yapıp eve kadar gönderdiğini ifade etti. Her yıl sosyal medyada en sevilen kitapları belirlemek için anket yaptıklarını ve sonuçların çok renkli olduğunu ekledi.

Han Kang'ın "Taimetoitlane" (Vejetaryen) romanının çevirisinin dört yıl sürdüğünü ve yayımlanmadan hemen önce yazarın Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazandığını anlatan Tamm, bunun bir şans olduğunu söyledi. Kitabın gecikmesinin çeşitli nedenleri olduğunu, ilk çevirmenin işe başlayamadığını ve sonunda yeni bir çevirmen bulmak zorunda kaldıklarını belirtti. Korece bilen çok az çevirmen olduğunu, Anni Arukask'ın "Taimetoitlane"yi çevirdiğini ve Korece'nin Estonca'dan çok farklı olması nedeniyle sürecin normalden uzun sürdüğünü ifade etti. Baskça bir kitap fikrinin, Baskça bilen bir çevirmen bulunmadan önce ortaya çıktığını, Merilin Kotta'nın Baskça'dan çeviri yapabileceği bilgisinin tesadüfen ulaştığını söyledi. Madis Vainomaa'nın Sırpça'dan çeviri teklifiyle geldiğini ve artık kendisiyle birkaç yıldır işbirliği yaptıklarını ekledi.

LR'nin her zaman çok güzel bir Estonca'ya sahip olduğunu, ancak yapay zeka çağında bu durumun değişip değişmediği sorusuna Tamm, LR'nin henüz yapay zekanın etkilemediği bir vaha olduğunu söyledi. Her şeyin hâlâ el işi olduğunu, Estonca'da yapay zekanın edebi metinleri, özellikle stil açısından zorlu metinleri çevirecek kadar güçlü olmadığını belirtti. Çevirmenlerin yapay zeka araçlarını kullandığını ve bunun kimseyi rahatsız etmediğini, bir zamanlar çevrimiçi sözlüklerin geldiğini ve artık Google araması olmadan çeviri veya editörlük yapmanın düşünülemez olduğunu ifade etti. Çevirmenlerin kendileriyle işbirliği yapanlar için çevirinin ruhsal bir zevk olduğunu ve bundan mahrum kalmak istemediklerini sözlerine ekledi.