Eston yayıncılar yapay zekâ çevirisine karşı çıktı

Estonya'da yayıncılar Krista Kaer ve Piret Lemetti, ERR'in kültür programı "Delta"da yapay zekâ yardımıyla hazırlanan klasik edebiyat çevirilerini değerlendirdi. İki yayıncı, bu tür çevirilerin hem yazara hem de okuyucuya haksızlık olduğunu ve etik açıdan kabul edilemez olduğunu belirtti.

Kaer, son yıllarda çeviri edebiyatının durumunun yayınevleri açısından iyileşmediğini söyledi. Kitap baskı sayıları ciddi biçimde düştü; çeviri edebiyatın yayımlanması maliyetli çünkü telif hakkı ödemelerine ek olarak çeviri masrafı da gerekiyor. Bu maliyet, hacimli kitaplarda daha da belirginleşiyor. Kaer'e göre değerli çeviri edebiyatın sayısı azalıyor; klasik eserlerde durum iyi, ancak çağdaş değerli edebiyatta eksiklik var.

Kaer, yayınevlerinin genellikle satışı görece garantili kitaplara yöneldiğini, dünyanın büyük bir bölümünün Eston okuru için hâlâ keşfedilmemiş olduğunu ifade etti. Estonya Kültür Vakfı'nın (Kulka) desteklerinin önemli olduğunu da ekledi. Fransa ve Almanya gibi ülkelerde önemli eserlerin hızlı biçimde yayımlandığını, Estonya'da ise daha çok eğlence ve polisiye türlerinin öne çıktığını belirtti.

İngilizce kitaplarla yarış zorlaşıyor

Eesti Raamat'ın genel yayın yönetmeni Piret Lemetti de Kaer'in görüşlerine katıldı. Lemetti, özellikle İngilizce yazılmış kitaplarda riskin yüksek olduğunu söyledi: bir kitap İngilizce yayımlandığı anda Eston okuru onu İngilizce okuyabiliyor. Çevirinin aynı dönemde yetişmemesi durumunda yayınevinin avantajını kaybettiğini vurguladı.

Lemetti, İngilizceden çevirinin payının diğer Avrupa ülkelerinde de azaldığını, bu nedenle İskandinav ülkelerinde yayımlanan edebiyatın çevirisinin Estonya için daha önemli hale geldiğini belirtti. Orta Avrupa ve Asya edebiyatının hâlâ yeterince keşfedilmediğini, Güney Kore edebiyatının dünyada büyük başarı kazandığını ancak Estonya'da yeterli çevirmen bulunmadığını sözlerine ekledi.

Kaer, okurların yabancı yazarlara karşı mesafeli olduğunu, tanıdık veya en azından bilinen bir yazara ait kitapların daha kolay tercih edildiğini ifade etti. Lemetti de okurun bir karşılaştırma noktasına ihtiyaç duyduğunu, yazarı bir şeyle ilişkilendiremezse kitabı satın almaya pek yanaşmadığını söyledi.

Kaer, baskı sayıları daha da düşerse bu kitapların yayımlanmasının anlamsız hale geleceğini belirtti. Satın alınmayan kitapların kütüphanelerden ödünç alınabileceğini umduğunu da ekledi.

Yayıncılar, ajanların yazar telif ücretlerini ve çeviri hakları bedellerini kademeli olarak artırdığını, bunun pazarlıkla bir ölçüde dengelenebildiğini ancak genel eğilimin yukarı yönlü olduğunu söyledi. Ayrıca niş konuların çevrilmeden kaldığını, çünkü Estonya'da bu tür kitapların yalnızca 300-400 kişilik bir okuyucu kitlesine hitap edebileceğini belirttiler.

Varrak yayınevi Dostoyevski metinlerini yayımladı; Kaer da Yeats'i yeniden çevirdi. Ancak Kaer, Conan Doyle gibi yazarların eserlerinin belirgin biçimde bir araç kullanılarak hazırlandığını ve dürüst olmak gerekirse tamamen berbat olduğunu söyledi. Telif hakkı kapsamında olmayan ve ödeme gerektirmeyen klasik eserlerin hızla piyasaya sürüldüğünü, bunların çeviri ya da kitap olarak bile adlandırılamayacağını vurguladı.

Lemetti, bu tür kitaplara rastladığını ve künye sayfasında yapay zekâdan yararlanıldığının yazılı olduğunu belirtti. Kâr amacıyla hızlı sonuç alınmasının hedeflendiğini düşündüklerini ifade ettiler. Kaer, bu durumun yazara, alıcıya ve okura haksızlık olduğunu, etik açıdan son derece yanlış olduğunu söyledi. Lemetti de bunun çevirmenin emeğini değersizleştirdiğini, çevirmeni adeta "yüceltilmiş içerik editörü" konumuna indirgediğini ekledi.