Eston tiyatrosunda risk alma kültürü tartışılıyor

Eston Tiyatro Birliği (Eesti Teatriliit) ve Eston Tiyatro Ajansı (Eesti Teatri Agentuur) tarafından yayımlanan geleneksel tiyatro yıllığı "Teatrielu"nun 2025 sayısı, önceki yıllardan farklı bir yaklaşım benimsiyor. Karin Allik ve Oliver Issak'ın derlediği, istatistik ve kronolojiyi Tiia Sippol'un hazırladığı 456 sayfalık kitap, geçen yılın öne çıkan sahne yapımlarını belgelemek yerine, yeterince ele alınmamış temaları ve toplumsal akımları odağına alıyor.

Kitabın önsözünde derleyiciler, içeriği bir arada tutan ortak paydanın "risk" kavramı olduğunu belirtiyor. Yazarlara bu tema açıkça dikte edilmemiş olsa da, tüm metinler siyasi, sanatsal veya ekonomik riskle bir biçimde kesişiyor. Yazılar, günümüz tiyatro ortamında kimin, nasıl risk alabileceğini; hangi risklerin göze alınmaya değer olduğunu sorguluyor.

Südalinna Tiyatrosu'nda isim ve kimlik tartışması

Kitap, Anneli Saro ve Hedi-Liis Toome'un Südalinna Tiyatrosu'nun (eski Rus Tiyatrosu) isim ve kimlik değişikliğini ele alan incelemesiyle başlıyor. Bu değişiklik, bir yandan kendi ana seyirci kitlesinin beğenisiyle çatışma, diğer yandan Ukrayna'daki savaşa tepkisiz kalma riski arasında bir tercihi yansıtıyor. Yazarlara göre devlet tiyatrosunun bu konuda ideolojik tutumu belirsiz kalamazdı; yönetim, isim değişikliğiyle birlikte görevden alındı.

Saro ve Toome, Südalinna Tiyatrosu'nun kimliğinin hâlâ muğlak olduğunu vurguluyor. Savaş karşıtı yapımların tiyatro yönetimi ile seyirci arasında bir kopukluk yarattığı, tiyatronun kendi anketine göre seyircilerin büyük bölümünün siyasi ve savaşla ilgili konulardan kaçınmak istediği belirtiliyor. Buna rağmen tiyatro, bu yapımları sahnelemekten vazgeçmiyor.

İkinci devlet tiyatrosu Endla da mercek altına alınıyor. Meelis Oidsalu, sanat yönetmeni Ingomar Vihmar ile repertuvar oluşturma ilkeleri üzerine söyleşiyor. Oidsalu, bölge tiyatrosunun yalnızca satış rakamlarına ve dolu salonlara göre hareket etmesi gerektiği yönündeki yaygın kanıyı sorguluyor. Ona göre risk bazen seyirci çekmeyen yapımlarla da alınabilir; bunun topluluğun gelişimi ve oyun keyfi gibi başka faydaları olabilir.

Protesto kültürü ve tiyatronun toplumsal rolü

Kitapta Allik ve Issak'ın on tiyatro temsilcisiyle yaptığı, seyirci davranışları, pazarlama ve sanatsal riskin maliyetini ele alan bir söyleşi de yer alıyor. Ayrıca Litvanyalı tiyatro eleştirmeni Vaidas Jauniškis'in kaleme aldığı (Tiiu Sandrak çevirisiyle) bir yazı, 2025 sonbaharında Litvanya'da binlerce kültür ve sanat insanının katıldığı protestoları anlatıyor. Jauniškis'e göre bu bir haftalık eylemler, kültür bakanını istifaya zorlayacak kadar etkili oldu.

Karin Allik ise yönetmen Juhan Ulfsak ve Eston Tiyatro Birliği Başkanı Elin Kardi ile Estonya'daki protesto kültürünün zayıflığını tartışıyor. Her iki isim de Estonlarda protesto etme alışkanlığının olmadığını, bunun nedenleri arasında gerçek sonuçlara duyulan inancın eksikliğini ve birlikte hareket etme becerisinin yetersizliğini sıralıyor. Yazılar, kültürün ilk kısılan alanlardan biri olduğuna dikkat çekiyor.

Kitapta ayrıca dans eleştirisinin kırılgan durumu, çağdaş müzik tiyatrosunun Estonya'daki konumu ve EKA sahne tasarımı eğitiminin tarihi gibi konulara yer veriliyor. Dört portre yazısı ise kitaba güçlü bir kişisel boyut katıyor. 2025'te hayatını kaybeden Jörgen Liik'in ardından yazılan bölümde Allik, kendi yasını metne dahil ederek kaybın büyüklüğünü saklamıyor. Eero Epner ve Priit Põldma'nın kaleme aldığı Rasmus Kaljujärv ve Andres Mähar portrelerinde ise oyunculuk ilkeleri ve topluluk oyununun önemi öne çıkıyor.

Jan Teevet'in EMTA Sahne Sanatları Okulu'nun uzun süreli yöneticisi Ingo Normet hakkındaki yazısı, kişisel bir bakışla efsanevi okul müdürünü etten kemikten bir insana dönüştürüyor. Kitabın ayırt edici özelliği, yazarların kendi deneyimlerini ve duygularını metne dahil etmesi; bu da "Teatrielu 2025"i iyi kurgulanmış bir derlemenin ötesine taşıyor.