Eston biliminsanı: Estonya'nın yapay zeka fabrikası Finlandiya'da

Tartu Üniversitesi Bilimsel Hesaplama Merkezi danışmanı Ülar Allas, Estonya'nın yapay zeka alanındaki geleceğinin Finlandiya'da bulunan LUMI yapay zeka fabrikasına bağlı olduğunu açıkladı. Allas'ın değerlendirmesine göre yapay zeka yarışında sadece akıllı algoritmalar değil, aynı zamanda hesaplama gücü, veri ve uzmanlık da belirleyici.

Avrupa Komisyonu, 2018 yılında Andrus Ansipi'nin öncülüğünde EuroHPC ortak girişimini kurma önerisini sunmuştu. Bu girişimin amacı Avrupa'da süper bilgisayar ağı oluşturmak, araştırmacı ve şirketlere yüksek hesaplama gücüne erişim sağlamak. Bugün Avrupa'da EuroHPC tarafından finanse edilen ondan fazla süper bilgisayar faaliyet gösteriyor.

LUMI: Avrupa'nın en güçlü süper bilgisayarı

Finlandiya'nın Kajaani kentinde 2022 yazında hizmete giren LUMI (Large Unified Modern Infrastructure), Avrupa'nın en güçlü süper bilgisayarı olarak öne çıkıyor. LUMI yapay zeka fabrikası, yapay zeka geliştirme ve uygulamaları için kurulmuş üst düzey bir hesaplama altyapısı ve uzman destek merkezi. Estonya, Finlandiya, Danimarka, Norveç, Polonya ve Çekya ile birlikte bu fabrikanın ortak kurucuları arasında yer alıyor.

Allas'a göre Estonya için bu ortaklık, kendi başına büyük yatırım gerektiren hesaplama altyapısını kurma, bakım ve yenileme maliyetlerini tek başına üstlenmeden kullanma imkanı sunuyor. Ülke, dijital alanda yeterince gelişmiş olduğu için bu altyapıdan somut fayda sağlayabilecek konumda.

LUMI yapay zeka fabrikası geçen yıl itibarıyla hizmet vermeye başladı. Şu an mevcut LUMI süper bilgisayarını kullanan fabrika için özel olarak yapay zeka geliştirmeye uyarlanmış yeni süper bilgisayar LUMI-AI'nin teslimatı da başladı. 387,8 milyon euro değerindeki LUMI-AI'nin yarısı Avrupa Birliği'nin Dijital Avrupa programından, diğer yarısı ise konsorsiyum ülkelerinden finanse ediliyor. LUMI-AI'nin 2027'nin ikinci yarısında devreye alınması planlanıyor.

Ayrıca LUMI yapay zeka fabrikası, deneysel LUMI-IQ kuantum bilgisayarıyla da birleştirilecek. Bu, süper bilgisayarlar ile kuantum bilgisayarların birlikte nasıl kullanılabileceğini test etme imkanı sunacak. Mevcut LUMI gibi LUMI-AI de Kajaani'deki eski bir kağıt fabrikası binasında yer alacak. Tüm altyapı yenilenebilir enerjiyle çalışacak ve süper bilgisayarların ürettiği atık ısı Kajaani'nin bölgesel ısıtma şebekesine aktarılacak.

Estonyalı araştırmacılar ve şirketler için fırsatlar

Estonya'da LUMI süper bilgisayarının başlıca kullanıcıları şimdiye kadar Tartu Üniversitesi ve Tallinn Teknoloji Üniversitesi araştırmacıları oldu. Dil teknolojisi, kimya, fizik, biyoinformatik ve astronomi alanlarında çalışan biliminsanları bu altyapıdan yararlanıyor. Örneğin Estonya Biyobankası 200 binden fazla kişinin verisini barındırıyor.

Tartu Üniversitesi Dil Teknolojisi Bölümü, LUMI sayesinde 20'den fazla Fin-Ugor dilini destekleyen bir makine çeviri sistemi geliştirdi. EstLLM projesiyle Estonca'nın dijital çağda varlığını sürdürmesi için dil teknolojisi desteği sağlanıyor. Proje kapsamında Estonca dil modelleri geliştiriliyor.

LUMI'nin hesaplama gücünü kullanan Estonyalı şirketler arasında kanser teşhis araçları, drone teknolojisi ve uzaktan algılama modelleri geliştiren firmalar bulunuyor. Dünyanın en hızlı öğrenci formula aracını inşa eden Formula Student Tallinn ekibi de araç aerodinamiğini iyileştirmek için LUMI kaynaklarını kullanıyor. Finlandiya'da ise 80'den fazla şirket LUMI'den yararlanmış durumda.

LUMI yapay zeka fabrikasının odak alanları sağlık ve yaşam bilimleri, imalat sanayi ve iletişim teknolojileri olarak belirlenmiş. Fabrika, araştırmacılara ve şirketlere yapay zeka modeli eğitimi planlaması, yazılım seçimi, veri hazırlığı ve hesaplamaların verimlileştirilmesi konularında destek sunuyor.

Avrupa Komisyonu, yapay zeka fabrikalarını Avrupa'nın teknolojik kapasitesini güçlendirme ve daha fazla bağımsızlık sağlama aracı olarak görüyor. 2024'te ABD'de önemli yapay zeka modellerinin yarısından fazlası geliştirilirken Avrupa'nın payı yalnızca yüzde altıydı. Allas, süper bilgisayarların ve yapay zeka fabrikalarının tek başına sihirli bir çözüm olmadığını, asıl önemli olanın hesaplama gücünü değerli ürün veya bilimsel sonuca dönüştürebilecek insan kaynağı olduğunu vurguluyor.