Düzensiz yemek saatleri erkeklerde kalp riskini artırıyor

Fransa'da yürütülen geniş kapsamlı bir nüfus araştırması, hafta içi ile hafta sonu yemek saatlerinin farklı olmasının erkeklerde kalp sağlığını yıprattığını gösterdi. Çalışmaya göre yemek düzeni haftadan haftaya değiştiğinde, sağlıklı beslenme ve yeterli uyku bile kalp hastalıklarını önlemeye yetmiyor. Araştırma Communications Medicine dergisinde yayımlandı.

Uyku düzeninin tatil günlerinde kayması birçok kişinin tanıdığı bir durum. Bilim dilinde buna toplumsal jet lag deniyor. Yeni araştırmanın yazarları, benzer bir olguya dikkat çekiyor: beslenmeye bağlı jet lag, yani yemek yeme ritminin kayması. Hafta içi günlük düzeni ofis ya da okul saati belirlerken, tatil günlerinde insanlar uyanma ve yemek saatlerini daha çok iç biyolojik saatlerine göre ayarlıyor. Bu iki program arasındaki uyumsuzluk, organizmayı mecazi anlamda şaşkına çeviriyor.

Memelilerin vücudu, metabolizmayı ve iç organların çalışmasını düzenleyen 24 saatlik bir ritimle yönetiliyor. Beyindeki ana biyolojik saat, ışık ve karanlığın değişimine göre işliyor. Sindirim sistemi ile karaciğerin faaliyetini ise öncelikle besinin ulaştığı zaman belirliyor. Bu iç saatlerin düzenli çalışması için istikrar gerekiyor.

104 bin kişilik veri seti incelendi

Paris Üniversitesi'nden araştırmacı Xuân Le Folcalvez'in yönettiği ekip, Fransa'nın uzun süreli NutriNet-Santé kohort çalışmasının verilerini inceledi. Veri seti 2009-2023 yılları arasında 104 binden fazla yetişkinin sağlık ve beslenme bilgisini kapsıyordu. Katılımcılar düzenli olarak kapsamlı günlük beslenme anketleri doldurdu; bu anketlerden hem iş günlerindeki hem de hafta sonu yeme alışkanlıkları ortaya çıktı.

Yemek öğünlerinin zaman kaymasının etkisini değerlendirmek için araştırmacılar her katılımcının ortalama beslenme penceresinin merkez noktasını hesapladı ve iş günü ile tatil günü değerlerini karşılaştırdı. Saatlerdeki düzensiz dalgalanma, kişinin yeme ritminin hafta boyunca ne kadar kaydığını gösterdi. Katılımcıların yüzde 70'inden fazlası ritmini sabit tuttu.

Analiz, sekiz yılı aşan takip döneminde düzensiz yemek saatleri ile kalp-damar hastalığı riski arasındaki güçlü ilişkinin yalnızca erkeklerde ortaya çıktığını gösterdi. Araştırmanın baş yazarı Xuân Le Folcalvez'e göre değişken yemek saatleri özellikle kalp koroner arterlerini ilgilendiren hastalıklarla, örneğin miyokard enfarktüsü ve anjinayla ilişkiliydi. Kadınların sağlık verilerinde böyle bir tehlike işareti görülmedi.

Hafta sonu erken yiyenlerde risk daha yüksek

Özellikle hafta sonu hafta içinden daha erken yemek yiyen erkekler daha savunmasız durumdaydı. Bu grupta kalp-damar hastalığı gelişme riski, yeme ritmi sabit olan yaşıtlarına göre yüzde 44 daha yüksekti. Koroner hastalık riski ise yüzde 68 artıyordu. Ekibin değerlendirmesine göre vücut tekrar tekrar daha erken bir düzene zorlandığında metabolizma da ciddi biçimde yıpranabiliyor.

Tatil günlerinde daha uzun uyuyup daha geç yemek yiyenler de risk altındaydı: öğünlerini ileri kaydıran erkeklerde koroner hastalık riski yüzde 36 arttı. Ekip yöneticisi Bernard Srour'a göre bulunan ilişki rutinlerin kendi değeri olduğunu gösteriyor. Zarar, belirli bir saatten çok sürekli ileri-geri uyum sağlamaktan kaynaklanıyor.

Araştırmada bulunan bağlantılar, bilim insanları besin kalitesi, uyku süresi ve toplumsal jet lag etkisini hesaba kattıktan sonra da sürdü. Ekibe göre ritim bağımsız bir risk faktörü olarak işliyor; yemek saatlerinin istikrarı bazı durumlarda besin seçiminden bile önemli olabiliyor.

Analiz ayrıca yemek saatlerindeki değişimin, günün ilk öğününü daha geçe bırakmaya alışkın olanları daha ağır etkilediğini gösterdi. Geç kahvaltı yapanlar için cumartesi ve pazar günleri yaşanan ritim sıçraması özellikle yıpratıcı. Bernard Srour'a göre geç, yani bülbül kronotipi, kişiyi ritim değişimlerine daha duyarlı hale getirebiliyor. Araştırmacılar benzer bir örüntüyü daha önce toplumsal jet lag için de gözlemlemişti.

Cinsiyetler arası farkların nedenleri henüz araştırma gerektiriyor; yaşam tarzı kadar biyolojinin de payı olabilir. Hayvan deneylerinden erkek ve dişi farelerin metabolizmasının zamanla sınırlı beslenmeye farklı tepki verdiği biliniyor. Erkek ve kadınların 24 saatlik hormon ritimlerinin de farklılaştığı biliniyor. Biyolojik saat ile yaşam biçimi arasındaki kronik uyumsuzluk kalbe birçok yolla zarar veriyor. Hücre düzeyinde ritim kayması kalp kası genlerinin ifadesini değiştirebiliyor ve hücrelere enerji sağlayan mitokondrilerin çalışmasını bozabiliyor. Yanlış zamanda yemek yendiğinde vücut glikozu da daha kötü emiyor. Zamanla bu tür bozukluklar damarlara ve dokulara zarar veriyor.

Araştırmanın bir kısıtı, örneklemin yüzde 79'unun kadınlardan oluşması ve katılımcıların ortalamanın üzerinde sağlık bilincine sahip olmasıydı. Yazarlar ayrıca insanların iş haftasının pazartesiden cumaya sürdüğünü ve hafta sonu dinlendiklerini varsaydı. Vardiyalı çalışanların gerçek programı araştırmacılar tarafından tam olarak hesaba katılamadı. Şu anda yalnızca bir korelasyon ortaya çıktı; ilişkilerin nedenselliğini doğrulamak için uzun süreli klinik çalışmalara ihtiyaç var. Yine de yeni sonuçlar, herkesin günlük sağlık davranışını nasıl iyileştirebileceğine dair bir yol gösteriyor. Xuân Le Folcalvez'e göre düzenli yemek saatleri, toplum genelinde kronik kalp hastalığı yükünü azaltmaya yardımcı olabilecek basit ve ucuz bir önlem olabilir.