Dijital çağda aile hekimliği listelerinin değeri tartışılıyor

Estonya'da aile hekimliği sisteminin dijitalleşme ve yapay zeka çağındaki rolü tartışılıyor. Tartu Üniversitesi'nden Prof. Ruth Kalda, ERR News'de yayımlanan görüş yazısında, hastanın tıbbi geçmişinin dijital kayıtta yer almasının aile hekimine duyulan ihtiyacı ortadan kaldırmadığını değerlendirdi. Kalda'ya göre dijital kayıt belgelenmiş olaylara hızlı erişim sağlıyor ancak hastayı tanımakla aynı anlama gelmiyor.

Kalda, acil servis deneyiminin iyi organize edilmiş bir sistemde hastayla önceden ilişki kurmadan hızlı ve önemli kararlar alınabildiğini gösterdiğini, ancak bunun uzun vadeli bakım sürekliliğini gereksiz kılmadığını vurguladı. Acil servis hekiminin temel sorusu "Bu hastanın durumunda şu anda hayati tehlike var mı ve hemen ne yapılmalı?" iken, aile hekiminin sorusu "Bu şikayet veya sağlık değişikliği, kişinin olağan sağlık durumu, geçmişi, ilaçları ve yaşam koşulları bağlamında ne anlama geliyor ve önümüzdeki aylar, hatta yıllar içinde ne yapılmalı?" oluyor.

Dijital kayıt hastayı tanımak anlamına gelmiyor

Prof. Kalda, dijital kaydın kişinin olağan durumunu, gerçekçi olarak hangi önerilere uyabileceğini, nelerden korktuğunu, daha önce nelerin konuşulduğunu veya hangi küçük sağlık değişikliğinin onun için sıra dışı olduğunu göstermeyebileceğini belirtti. Bu nedenle hastanın bir aile hekimine veya istikrarlı bir aile hekimi ekibine bağlı olmasının sorumluluk yarattığını, böylece bakımın tek bir anla sınırlı kalmadığını ifade etti. Ona göre birileri tüm tedavi sürecinden, koruyucu hekimlikten, takipten ve farklı uzmanların önerilerinin birleştirilmesinden sorumlu olmalı.

Kalda, sürekli aile hekimi bakımının faydalarının yalnızca mesleki kanaate dayanmadığını, 2018 tarihli sistematik bir derlemede 18 çalışmadan 15'inin daha yüksek tıbbi bakım sürekliliğini daha düşük ölüm oranıyla ilişkilendirdiğini aktardı. Neredeyse tüm nüfusu kapsayan bir Norveç kayıt çalışmasında, on beş yıldan uzun süre aynı aile hekiminin listesinde bulunan kişilerde, ilişkisi bir yıla kadar süren hastalara kıyasla yaklaşık yüzde 25 daha az ölüm, yüzde 28 daha az akut hastane yatışı ve yüzde 30 daha az acil servis kullanımı saptandı. Çalışma ayrıca ilişki uzadıkça sonuçların iyileştiği yönünde bir örüntü ortaya koydu. 2022 tarihli Danimarka merkezli bir kohort çalışması da bir aile hekimi merkezine daha uzun süre bağlı olmakla daha iyi hasta sonuçları arasında bağlantı buldu. Estonya'nın kendi verileri de aile hekimliği sistemiyle temasın hastaneye yatış riskini azalttığını gösteriyor.

Yapay zeka çağında aile hekimi daha değerli hale geliyor

Kalda, bakım sürekliliğinin en az üç biçimini ayırt etmek gerektiğini yazdı: bilgisel, örgütsel ve uzun vadeli ilişkilere dayanan süreklilik. Bilgisel süreklilik gerekli bilginin farklı sağlayıcılara ulaşmasını, örgütsel süreklilik testler, tedavi, takip ve konsültasyonların bir bütün oluşturmasını, uzun vadeli süreklilik ise hastanın ve geçmişinin zaman içinde aynı hekim veya küçük ve istikrarlı bir ekip tarafından bilinmesini ifade ediyor. Dijital kayıt ve yapay zekanın bilgisel sürekliliği iyileştirebileceğini, ancak örgütsel sürekliliği veya uzun vadeli güveni otomatik olarak yaratmayacağını vurguladı.

Yapay zeka döneminde kişinin kendi aile hekimine sahip olmasının önceden olduğundan daha değerli hale geldiğini savunan Kalda, yapay zekanın tıbbi bilgiyi, risk skorlarını, kişiselleştirilmiş tedavi önerilerini ve dijital kayıt özetlerini herkes için giderek daha erişilebilir kılacağını belirtti. Ancak bunun, hastaya neyin önemli olup olmadığını ayırt etme, değişiklikleri hastanın yaşam seyri bağlamında yorumlama, birden fazla hastalığı, farklı hekimlerin önerilerini ve hastanın hedeflerini tek bir planda birleştirme, belgelenmemiş olanı fark etme, takip ve sonuçlara ilişkin sorumluluk alma gibi becerileri daha da kıt hale getireceğini ifade etti. Ona göre yapay zeka hasta hakkında çok şey bilebilir, ancak bu bilginin o hasta için ne anlama geldiğini anlamaz. Uzun vadeli bakım ilişkisinin değeri yalnızca bilgiye sahip olmakta değil, onu zaman içinde yorumlamakta ve sonrasında olacaklardan sorumluluk almakta yatıyor.

Kalda, acil servisin bir hastayla ilgili hızlı ve iyi kararlar alabilmesinin aile hekimi sürekliliğini gereksiz kılmadığını, çünkü acil servisin tek bir kritik durumu ele aldığını, aile hekiminin ise kişinin sağlığını zaman içinde izlediğini vurguladı. Güçlü bir sağlık sisteminin hem mükemmel ara acil karar alma hem de mükemmel uzun vadeli sorumluluğa ihtiyaç duyduğunu, birindeki başarının diğerini gereksiz kılmadığını sözlerine ekledi.