Bilimsel makale sahtekarlığı deneyi: Estonya'da araştırma

Estonya merkezli bilim portalı Novaator, akademik yayın dünyasında hızla büyüyen bir sorunu gözler önüne serdi: 'paper mill' olarak bilinen makale fabrikaları, sosyal medya üzerinden herkese sahte bilimsel makale yazarlığı satıyor. Editörler, sahte bir kimlikle bu fabrikalarla iletişime geçerek 200 ila 800 dolar arasında değişen fiyatlarla hazır makale satın almanın ne kadar kolay olduğunu deneyimledi.

Bilim dünyasında başarının temel ölçütü olan yayın sayısı, araştırmacılar üzerinde büyük bir baskı yaratıyor. Bu baskı, etik dışı bir sektörün doğmasına zemin hazırlamış durumda. İngilizce 'paper mill' (makale fabrikası) olarak adlandırılan bu oluşumlar, sosyal medyada özellikle Facebook gruplarında açıkça faaliyet gösteriyor. 'Free Scopus publication and research help' gibi masum görünen isimler altında örgütlenen bu gruplar, yapay zeka destekli afişlerle hizmetlerini tanıtıyor.

Novaator editörleri, gerçekte var olmayan bir bilgisayar bilimci kimliğiyle (‘John Robert Steezy’) yedi farklı makale fabrikasıyla iletişime geçti. Kısa sürede beş tanesinden WhatsApp üzerinden yanıt alındı. Teklifler çeşitlilik gösteriyordu: En pahalı teklif, 800 dolara 'Journal of Intelligent Decision Making and Information Science' dergisinde 20 gün içinde yayınlanacağı vaat edilen bir makaleydi. Karşılaştırma yapmak gerekirse, geleneksel bir bilimsel makalenin hakem değerlendirmesi aylar sürebiliyor. En ucuz teklif ise yalnızca 200 dolara, bir kâğıt üzerinde ortak yazarlık öneriyordu. Hatta bir satıcıyla yapılan telefon görüşmesinde, ödemenin yalnızca makale kabul edildikten sonra yapılması gerektiği belirtildi.

Gerçek araştırmaların çalınması

Makale fabrikalarının en kaygı verici yanı ise gerçek bilim insanlarının çalışmalarını çalmaları. Estonya Ziraat Üniversitesi'nden makroekoloji profesörü Lauri Laanisto, geçtiğimiz bahar kendi çalışmasının hafifçe değiştirilmiş haliyle ve sahte bir yazar adıyla yeniden yayınlanmaya çalışıldığını fark etti. Şans eseri, araştırmayı daha önce tanıttığı bir dergi editörü benzerliği fark etti. Laanisto bu durumu ‘mutlak bir intihal’ olarak nitelendirdi; orijinal çalışmanın başlığı ve ifadeleri değiştirilmiş, renkli grafikler siyah beyaza çevrilmişti. Yazar olarak gösterilen kişinin ise bir Çin üniversitesine bağlı göründüğü ancak gerçekte var olmadığı tespit edildi.

Laanisto, bu tür dolandırıcılıkların amacının her zaman makalenin gerçekten yayınlanması olmadığını düşünüyor. Bir doktora öğrencisi, belki de sadece danışmanına bir makale gönderdiğini göstermek için sahte bir teklifi kabul etmiş olabilir. Ayrıca, akademik görevde kalabilmek için yayın baskısı altında olan araştırmacılar da bu yola başvurabiliyor. Laanisto, bu sorunun özellikle devletin yayın başına ödül verdiği Çin gibi ülkelerde yaygın olduğunu belirtiyor. Estonya'da ise bu tür hizmetleri kullanan bilim insanlarının bulunduğunu düşünmediğini söylüyor.

Artan Yayın Baskısı ve Çözüm Önerileri

Laanisto, bilim dünyasındaki yayın baskısının her geçen gün arttığını ve bunun bilimin kalitesini düşürdüğünü ifade ediyor. Ona göre, rekabet o kadar yoğun ki, bir ekolojistin yılda ondan az makale yayınlaması artık yeterli görülmüyor. Bu da daha az özgün araştırmaya ve daha fazla tekrara yol açıyor. Profesör, bu baskıyı azaltmak için araştırmacıların yalnızca makale sayısıyla değil, öğretim becerileri gibi diğer nitelikleriyle de değerlendirilmesini öneriyor.

Makale fabrikalarıyla mücadelede ise Laanisto, etik ihlallerin cezalandırılması gerektiğini savunuyor. Çoğu zaman yakalanan bilim insanlarının hiçbir yaptırımla karşılaşmadığını veya sadece başka bir üniversiteye geçiş yaptığını belirten Laanisto, bu kişilere belirli bir süre araştırma fonu verilmemesi gibi caydırıcı cezaların uygulanması gerektiğini düşünüyor. Yapılan bir araştırmaya göre, bilimsel veri tabanlarında yaklaşık 30.000 şüpheli makale bulunuyor ve bu kirli verilerin yüzde 75'i kalıcı olarak orada kalabiliyor. Bu durum, gelecekte yapılacak araştırmaların ve hatta tıbbi tedavi yöntemlerinin bile yanlış bilgilere dayanması riskini doğuruyor.