Avukatlar: Fransa'nın yağmacılık yasa teklifi tartışma yarattı

Avrupa'da art arda yaşanan protesto dalgası ve Fransa'nın yeni yasa teklifi, gösteri ve ifade özgürlüğünün sınırlarını yeniden gündeme getirdi. Estonyalı avukat Carri Ginter, Letonyalı Valts Nerets ve Litvanyalı Kęstutis Švirinas ortak yazılarında, bir göstericinin başkalarının verdiği zarardan sorumlu tutulup tutulamayacağını tartıştı.

Yazıda, Avrupa'nın farklı ülkelerindeki gösterilerde yaşanan görüntülere dikkat çekildi: Fransa'da araçların yakıldığı ve dükkânların yağmalandığı, Lyon'da turizm danışma merkezinin ateşe verildiği, Barselona'da alışveriş yapanların güvenlik kepenklerinin arkasında mahsur kaldığı, Brüksel ve İtalya kentlerinde polisle çatışmaların çıktığı, Tiran'da dükkân camlarının kırıldığı ve polise taş atıldığı belirtildi. Protestoların nedenleri farklı olsa da kırılan camların her yerde aynı göründüğü vurgulandı.

Fransa'daki yasa teklifi ne öngörüyor?

Fransa'da 1 Ekim'de basına yansıyan haberlere göre, insan hakları örgütleri, yağmacılardan zararın tazmin edilmesini talep etmeye olanak tanıyan yasa teklifini eleştirdi. Eleştirmenler, böyle bir yasanın demokratik gösteri hakkını tehlikeye atabileceğini savundu. Teklif 28 Ekim'de Fransa Senatosu'ndan geçti, ancak henüz yasalaşmadı.

Teklif, yalnızca zararı bizzat veren kişilerin değil, belirli koşullarda diğer göstericilerin de sorumlu tutulabilmesini öngörüyor. Buna göre, şiddet amacıyla oluşturulmuş bir gruba bilerek katılan veya polisin dağılma emrinden sonra şiddet eylemlerinin sürdüğünü bilmesine rağmen gösteride kalan kişiler, 10 bin avroya kadar müteselsil sorumlulukla karşılaşabilecek. Sadece olay yerinde bulunmak yeterli değil.

Yazarlar, Baltık ülkelerinin de benzer olaylarla karşılaştığını hatırlatıyor. 13 Ocak 2009'da Riga'da Doma Meydanı'ndaki barışçıl gösterinin ardından eski şehirde olaylar çıkmış, polise, parlamento binasına ve diğer binalara taş atılmıştı. Litvanya'da 10 Ağustos 2021'de koronavirüs kısıtlamalarına karşı parlamento önünde düzenlenen protesto polisle çatışmalara dönüşmüş, polise taş, şişe ve çeşitli nesneler atılmıştı. Olaylarda yaralananlar olmuş ve Litvanya'nın bağımsızlığını yeniden kazanmasından bu yana en kapsamlı ceza soruşturmalarından biri başlatılmıştı.

Gösteri hakkı nerede başlar, nerede biter?

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 11. maddesi barışçıl toplanma hakkını, 10. maddesi ise ifade özgürlüğünü koruyor. Her iki hakkın sınırlanması yasal bir dayanak, meşru bir amaç ve demokratik toplumda gerekli, ölçülü bir tedbir gerektiriyor. Kamu düzeninin korunması, suçların önlenmesi ve başkalarının haklarının korunması bu tür sınırlamaları haklı çıkarabilir.

Yazıda, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin Kudrevičius davasına atıf yapılıyor. 2003 yılında Litvanyalı çiftçiler üç büyük karayolunu kapatarak trafiği ciddi biçimde aksatmış, fiziksel şiddet kullanmamış ancak bilinçli hareket ederek polis emirlerine uymamıştı. Mahkeme, eylemlerinin toplanma özgürlüğü kapsamında kaldığına, ancak mahkûmiyetlerinin Sözleşme'yi ihlal etmediğine hükmetmişti. Burada eylemin kastı, aksaklığın ağırlığı, başkalarının hakları ve cezanın ölçülülüğü belirleyici olmuştu.

Yazarlar, bir dükkânın yağmalanmasının başka bir şey olduğunu vurguluyor: Provokatif bir pankart yanan bir araba değildir; trafiğin geçici olarak aksatılması başkasının televizyonunun çalınması değildir. Bir kişi politik mesaj vermek için birinin vitrinini kırarsa, bunun hesabını vermelidir. Siyasi amaç, hırsızlığı veya şiddeti korunan bir gösteriye dönüştürmez.

Estonya Anayasası'nın 47. maddesi barışçıl toplanma ve toplantı düzenleme hakkını korur. Letonya Anayasası'nın 103. maddesi barışçıl toplantı, yürüyüş ve piket düzenleme özgürlüğünü güvence altına alır. Litvanya Anayasası'nın 36. maddesi ise anayasal düzeni veya kamu düzenini şiddet yoluyla bozmayı ya da insanların hak ve özgürlüklerine zarar vermeyi amaçlayan toplanmaları koruma dışında bırakır.

Peki, hükümete karşı gösteriye katılan bir kişi, yanında dükkân camları kırılmaya başladığında ve polis dağılma emri verdiğinde olay yerinde kalırsa, tanımadığı bir yağmacının kırdığı camdan da sorumlu olur mu? Fransa yasa teklifi buna belirli koşullarda olumlu yanıt vermeye çalışıyor; ancak yazarlar, ispat zorluğunun otomatik olarak sorumluluğun genişletilmesiyle çözülemeyeceğini belirtiyor. Kişinin ne bildiği, ne yaptığı, ne zaman ayrılabileceği, ayrılmanın güvenli olup olmadığı ve davranışının zararla nasıl bağlantılı olduğunun değerlendirilmesi gerektiği ifade ediliyor.