Araştırma: Sürücülerin çoğu bisiklete geçmeye açık

Estonya'nın Pärnu, Letonya'nın başkenti Riga, Finlandiya'nın Espoo ve İsveç'in Gävle kentlerinde yapılan bir araştırma, otomobil sürücülerinin büyük bölümünün bisiklete geçmeye en azından açık olduğunu gösterdi. Araştırmacı Elise Jalonen'in ERR News'te yer alan değerlendirmesine göre, sürücülerin çoğu günlük alışkanlıklarının işaret ettiğinden daha fazla değişime hazır. Ancak onları bisiklete yöneltmek için her birinin değişime ne kadar hazır olduğunu ayrı ayrı anlamak gerekiyor.

Jalonen, sabah bir trafik ışığında bekleyen ve çoğunda tek kişi bulunan uzun araç kuyruğunu örnek veriyor. Bu görüntü sürücülerin arabalarından kopamayacağı izlenimini uyandırsa da araştırma sonuçları bunun tersini söylüyor: Sürücülerin onda yedisi bisiklet kullanmayı ya düşünüyor, ya buna hazırlanıyor ya da en azından ara sıra bisiklete biniyor.

Kentlerde bisiklet yolları ve bisiklet park yerleri inşa ediliyor, çocuklara bisikletle ulaşım öğretiliyor. Buna karşın sokaklar hâlâ araçlarla dolu. Araştırmacı, otomobil kullanmanın elbette çok pratik olduğunu, ancak araç sayısı aşırı arttığında bunun çevreyi kirlettiğini, değerli kent alanını işgal ettiğini ve sağlığa zarar verdiğini vurguluyor.

Bu nedenle kentler altyapı kuruyor, hükümetler yasalar çıkarıyor, kampanyalar insanları bisiklete binmeye teşvik ediyor. Tüm bunlar büyük para ve zaman gerektiriyor, ancak sonuçlar çoğu zaman beklenenin altında kalıyor. Jalonen'e göre sorun, birbirinden oldukça farklı olan tüm sürücülere aynı şekilde hitap edilmesi olabilir.

Araştırma dört kentte 1.200'den fazla yanıt topladı

Jalonen, insan davranışını açıklamak için sağlık bilimlerinde 40 yılı aşkın süredir kullanılan "değişim aşamaları" modeline başvuruyor. Sigarayı bırakma gibi konularda kullanılan model, son yıllarda ulaşım araştırmalarına da uygulanmaya başlandı. Modelin temel fikri basit: Kimse bir gecede değişmiyor; değişim kişi içinde aşamalı olarak gerçekleşiyor.

Modelin en alt basamağında, yani "değişim öncesi" aşamasında kişi değişmek için hiçbir neden görmüyor ve mevcut ulaşım biçiminden memnun. Bir sonraki "düşünme" aşamasında farklı seyahat edip edemeyeceğini ya da etmesi gerekip gerekmediğini tartmaya başlıyor, ancak bunu kendisi için gerçekçi bir seçenek olarak görmüyor. "Hazırlık" aşamasında bisikletini bakıma götürebiliyor ya da iş yerinde nereye park edebileceğini araştırıyor. Davranışın yeni değiştiği "eylem" aşaması kısa ve yoğun; son aşama ise istenen davranışın sürdürülmesini kapsıyor.

Araştırma ekibi 2025 baharında Pärnu, Riga, Espoo ve Gävle'de bir anket düzenledi ve 1.200'den fazla yanıt aldı. Jalonen, günlük yaşamında otomobilin önemli yer tuttuğu 644 çalışan katılımcıyı inceledi. Bu kişilerin yalnızca yüzde 29'u, yani önümüzdeki bir yıl içinde bisiklete başlamayı düşünmeyenler, en alt aşamadaydı. Geri kalanı ya bisiklet kullanmayı değerlendiriyor ya da bunu hayatının bir parçası haline getirmek için adım atıyordu.

Kentler arasında belirgin farklar vardı. Pärnu'da sürücülerin yalnızca altıda biri en alt aşamadaydı; her aşamada insan bulunuyor ve birçoğu yazın ya da yıl boyunca bisiklet kullanıyordu. Gävle'nin sanayi bölgesinde ise her iki sürücüden biri en alt aşamadaydı. Bu oran Riga'nın apartman mahallelerinde de neredeyse aynı yükseklikteydi. İncelenen bölgelerin kentten kente farklılık göstermesi, sonuçların farklı kentsel mahallelerin değişime farklı düzeyde hazır araç kullanıcılarını çekmesinden kaynaklanabileceğine işaret ediyor.

Güven ve mesafe belirleyici

Jalonen'in en çok ilgisini çeken, arabasından vazgeçmeyi hiç düşünmeyenleri diğerlerinden ayıran etkenler oldu. Yaş, cinsiyet ve eğitim düzeyi bir fark yaratmazken, çocuk ya da başka yakınların bakım sorumluluğu da sonucu değiştirmedi. Buna karşılık özgüven belirleyiciydi: Kişiler kendini trafikte bisiklet sürme konusunda ne kadar az güvenli hissederse, bu sıralamanın en altında kalma olasılığı o kadar artıyordu.

Mesafe de önemliydi. İşe gidiş mesafesi 10 kilometreyi aşanların, davranışlarını değiştirme ihtiyacı görmeyen araç kullanıcıları olma olasılığı daha yüksekti. İnsanların evlerinin çevresinde gördükleri de rol oynuyor: Mahallesinde sık sık bisikletli gören sürücüler değişime daha hazırdı.

Sürücülerin bu aşamalara nasıl dağıldığını bilmek, para ve kaynakların daha akıllıca kullanılmasını sağlıyor. Jalonen'e göre deneyimsiz ve kendine güvenmeyen bir bisikletçi yetişkinlere yönelik bisiklet derslerinden yararlanabilir. Bisikletlilerin nadiren görüldüğü yerlerde bisikletin sokaklardaki görünürlüğünü artırmak mantıklı. Yalnızca yazın bisiklet kullanan biri ise güvenli bisiklet park yerine ya da kışın bisiklet bakımına yönelik desteğe ihtiyaç duyabilir. Herkese aynı kampanyayı sunmak, araştırmacıya göre ailedeki herkese aynı numara ayakkabı almak gibi.

Jalonen, herkesin bisiklete binmek zorunda olmadığını ve herkesin binemeyeceğini de kabul ediyor. İş yeri 30 kilometre uzaktaysa ya da evde bekleyen üç küçük çocuk varsa, otomobil en iyi seçenek olabilir. Hedefin bütün araçları sokaklardan kaldırmak değil, otomobilleri gerçekten ihtiyaç duyanlara bırakmak olduğunu belirtiyor. En kolay yardım edilebilecek kişiler ise değişime kısmen başlamış olanlar; araştırmacıya göre bu kişiler sokaklarda tüm o araçlara bakınca sanıldığından daha fazla.

Araştırmanın ayrıntılı bulguları Re-Generation in Transport adlı dergide yayımlandı.