Ain Aaviksoo: yapay zekâ tıpta insanı merkeze almalı

Estonya'da sağlık alanında yapay zekâ (YZ) kullanımını değerlendiren bir yazı kaleme alan Ain Aaviksoo, yapay zekânın hekimin yerini alması yerine insanın kendi sağlığını yönetmesine destek olması gerektiğini belirtiyor. Aaviksoo'ya göre YZ'nin tek kazancı, bir hekimin günde 25 hasta yerine 50 hasta bakmasını sağlamaksa, bu teknolojinin sunduğu imkânlar yanlış anlaşılmış demektir.

Klinikte bir yıllık deneyim

HeBA kliniğinde yapay zekâyı bir yılı aşkın süredir günlük işleyişte kullandıklarını aktaran Aaviksoo, sistemin görüşme öncesinde hastanın sağlık geçmişini derlediğini, muayene sırasında konuşmayı kaydettiğini, sonrasında ise özet ve hasta için açıklamalar hazırladığını anlatıyor. Amaç, hekimin ve hastanın durumu daha iyi anlaması ve kişinin kendi hedeflerine dayalı kararlar alabilmesi. Zamandan tasarruf bunun için bir araç, ancak başlı başına bir amaç değil.

Aaviksoo, YZ'ye hekimi ya da hemşireyi çok zaman harcatan işlerin verilmesini doğal karşılıyor. Görüşme öncesinde hekim, hastanın geçmişini anlamak için onlarca belge açmak zorunda kalıyor; YZ bunları saniyeler içinde özetliyor. Ancak görüşme sonrasında üretilen özet o kadar ayrıntılı olabiliyor ki hekimin onu okumaya vakti kalmıyor. Sonuçta makine beş sayfalık bir özet yazıyor, bir sonraki görüşme öncesinde başka bir makine bu özeti okuyup hekim için beş önemli sonucu ayıklıyor.

Aaviksoo bu noktada "Daha iyi bir belgeye gerçekten ihtiyacımız var mıydı?" diye soruyor. Ona göre YZ, "belge" ihtiyacını tümden ortadan kaldırabilir. Estonya'nın dijital reçete başarısının anahtarı, hekimin kararına dayanarak hastaya eczanede ilaç verilmesi sürecinin dijitalleştirilmesiydi; hekimden eczacıya giden kâğıt mesajın dijitalleştirilmesi değil.

"Arvuti ütles ei" tuzağı

Yazıya göre otomatikleştirilmiş ama mantıksal işlemeyen, robotlar olmadan kendimizin de anlayamadığı bir sistem üzücü bir tablo. YZ, sistemi daha basit hâle getirmeye ve gereksiz ara katmanları kaldırmaya yardımcı olmalı; giderek karmaşıklaşan sağlık hizmetinin dijital dispeçeri olmamalı.

Aaviksoo, günümüz hastasının çoğu zaman bilgiden çok netliğe ihtiyaç duyduğunu vurguluyor. Telefonda GPT ile tartışılmış laboratuvar sonuçları, kardiyoloğun görüşü, aile hekiminin reçetesi ve altı aylık akıllı saat verisi olabiliyor; yine de hasta sonunda "Peki doktor, şimdi ne yapmam gerekiyor?" diye soruyor. Buna yanıt vermek, bilgi bulmaktan fazlasını gerektiriyor. Hekimin kişinin durumunu anlaması, seçenekleri tartması, belirsizliğin nedenini açıklaması ve çoğu zaman motive etmesi gerekiyor. YZ'nin asıl görevi, hekime bunun için zaman kazandırmak.

Ona göre en büyük risk, YZ'nin hata yapması değil. İnsanlar da hata yapar. Daha tehlikelisi, yanıtın o kadar hızlı, kapsamlı ve ikna edici olması ki insanın kendi düşünmeyi bırakması. YZ özeti kusursuz göründüğünde, klinik açıdan önemli bir ayrıntının atlandığı fark edilmeyebilir. "Hekim YZ'nin yanıtını kontrol eder" demek yeterli değil; hekimin hastanın durumuna dair kendi anlayışını koruması gerekiyor. Hekim artık YZ'ye karşı çıkamıyorsa, çoktan önemli bir şeyi kaybetmişiz demektir.

Tıbbi kararlar yalnızca olgulardan oluşmuyor. Bir kişi gelecekteki sağlık riskini en aza indirmek isterken, bir başkası çalışabilirliği ya da ilacın yan etkilerinden kaçınmayı daha önemli görebiliyor. Hekimin YZ'si kolesterol sonucunda önemli bir tedavi kılavuzu önerisinin gözden kaçıp kaçmadığını kontrol edebilir; hastanın YZ'si ise tedavi seçeneklerinin önümüzdeki yirmi yıl sağlıklı yürüyüş yapma isteğiyle nasıl uyuştuğunu anlamaya yardımcı olabilir. Her ikisi de haklı olabilir.

Aaviksoo, tüm tedavi kılavuzlarını bilen, tüm verileri analiz eden ve hekimlerle hastalara "doğru" yanıtları ve görevleri dağıtan tek ve çok akıllı bir "Sağlık Makinesi" inşa edilebileceğini, ancak kendisinin böyle bir gelecek istemediğini yazıyor. Ona göre hiçbir makine, bir insan için neyin iyi olduğuna onun yerine karar veremez. Bu seçimler "Bilgisayar hayır dedi" cümlesiyle bitirilmemeli.

Yazara göre daha doğru yaklaşım, her hekimin, hemşirenin ve hastanın kendi dijital yoldaşına sahip olması. Hekimin ve hemşirenin yoldaşları, kendi rollerinden hareketle klinik bilgiyi anlamlandırmaya ve önemli bir şeyin gözden kaçıp kaçmadığını fark etmeye yardımcı olabilir. İnsanlar için YZ destekli araçlar geliştirirken de aynı ilke geçerli olmalı: Kişisel YZ yoldaşı, kişinin kendisi hakkında toplanan bilgiyi anlamasına, sağlığı ve iyi olma hâliyle birlikte değişen koşulları fark etmesine ve gerektiğinde hekimle daha iyi işbirliği yapmasına yardımcı olmalı, ama onun yerine karar vermemeli. Klinikte de aynı ilkeye varıldı: YZ, hekimin yerine karar vermez.

Aaviksoo, YZ'ye insanın sınırlı dikkatini daha akıllıca kullanmak için ihtiyaç duyduğumuzu belirtiyor. Hekimin insan için daha fazla zamanı kalırsa, insan kendi sağlığını daha iyi anlar ve kendi hedeflerine dayalı seçimler yapabilirse, YZ sayesinde sağlık hizmetini daha iyi hâle getirmiş oluruz.