Uzman: Avrupa dünyanın geri kalanından iki kat hızlı ısınıyor

Eston kamu yayıncısı ERR'de yayımlanan "Harri Tiido taustajutud" programının son bölümünde sıcak dalgaları ele alındı. Programda aktarılan verilere göre Avrupa, dünyanın geri kalanından iki kat daha hızlı ısınıyor; aşırı sıcak dönemleri giderek daha sık ve daha uzun sürüyor.

Ekim ayının ikinci haftasında sonbahar Paris'e de ulaştı ve hava sıcaklığı 20 derecenin altına indi. Böylece kesintisiz sıcak dalgalarıyla geçen yazın geride kaldığı görülüyor. Şimdi geride kalan dönemin bilançosu çıkarılıyor, haritalar ve tablolar hazırlanıyor; amaç ileride ders çıkarabilmek.

Sıcak dalgaları Avrupa'da daha önce de yaşandı ve gelecekte de kaçınılmaz olarak tekrarlanacak. Estonya bu açıdan görece avantajlı bir konumda: en azından şimdiye kadar Güney, Batı ve Orta Avrupa'daki kadar şiddetli bir sıcaklık ülkeden görülmedi. Ancak bu, ileride hiç yaşanmayacağı anlamına gelmiyor.

23 ağır sıcak dalgasının 23'ü son çeyrek yüzyılda

Araştırmacılara göre 1950'den bu yana Avrupa'da 30 özellikle ağır aşırı sıcak dönemi kaydedildi; bunların 23'ü son çeyrek yüzyılda yaşandı. Geçen yaz toplamda 80 milyondan fazla insanın yaşadığı bölgelerde hava sıcaklığı 40 derecenin üzerine çıktı. Batı Avrupa topraklarının yüzde 60'ı 17 gün boyunca aşırı sıcak yaşadı.

Geçmiş yılların istatistiklerine göre aşırı sıcak geçen 2003'te bu tür günler 11, 2025'te ise yedi olarak sayıldı. Kişisel gözlemlere göre en ağır koşullar, gece sıcaklığının 20 derecenin üzerinde kaldığı durumlarda ortaya çıkıyor. Hekimlere göre bu durumda vücut tam olarak soğuyamıyor ve bu, yaşlılar ile kronik hastalığı olanlar için ölümcül bir tehlike oluşturuyor.

Medyada sık anılan göstergelerden biri de sıcak dalgalarının yol açtığı aşırı ölümler. Mevcut istatistiklere göre bu yıl için kesin toplam sayıyı vermek henüz mümkün değil; veriler önemli bir gecikmeyle kaydediliyor, bu yüzden yılın sonu değil ağustos sonu rakamlarına bakmak gerekiyor.

Avrupa'daki ısınmayı gerçek zamanlı izleyen bir internet sitesi, yazının hazırlandığı sırada Avrupa'da bu yılki aşırı ölüm sayısını yaklaşık 85 bin olarak gösteriyor. Ağustos sonu itibarıyla başka kaynaklarda 35 bin ve daha düşük rakamlar da anılıyor. Örneğin Avrupa Ölüm İzleme (European Mortality Monitoring) 23 Avrupa ülkesinin verisine dayanarak 32 bin vaka belirtiyor. Aşırı ölüm kavramı, normal ortalama düzeyin üzerindeki ölümleri ifade ettiği için bu rakamlar esnek bir çerçevede değerlendirilmeli.

Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Avrupa'da sıcaklığa bağlı ölümlerin son 20 yılda yüzde 30 arttığını belirtiyor. Önceki sıcak yaz dönemlerine bakıldığında 2023'te yaklaşık 47 bin, 2024'te ise yaklaşık 63 bin aşırı ölüm kaydedildi. Bunların neredeyse dörtte üçü 75 yaş ve üzeri kişilerden oluşuyor.

Klima yasağı ve yeşil alanlar tartışması

Sıcak dalgalarının etkisinde, Fransa ve Almanya dahil Batı Avrupa'nın birçok ülkesinde binalara klima takılmasının kısıtlı olması da rol oynuyor. Ekim ayı başında Fransa'da okullarda patlak veren olayların nedenlerinden biri de bazı sınıflarda yazın sıcaklığın neredeyse 40 dereceye çıkmasıydı.

Her yere klima takmak basit bir çözüm gibi görünse de karşıtları, örneğin Paris'te binaların kitlesel olarak klimalandırılması halinde dışarıya verilen sıcak havanın sokak sıcaklığını yaklaşık dört derece artıracağını savunuyor. Sabit klima takılamadığı için egzoz borusu pencere veya kapıdan dışarı verilen taşınabilir cihazlar giderek yaygınlaşıyor.

Kentlerde pratik çözüm olarak yeşil alanların, özellikle ağaç dikiminin artırılması gündemde. 600 Avrupa kentini kapsayan bir araştırma, kent ağaçlarının hava sıcaklığını ortalama 0,8 derece düşürdüğünü gösterdi. Buna su kütleleri, çeşmeler ve özellikle sokak ve meydanlardaki su püskürtücüleri de ekleniyor.

Avrupa'da uzaktan pek fark edilmeyen bir gelişme de dağlık bölgelerdeki buzulların hızla çekilmesi. İsviçre buzullarını yakından izliyor ve tablo oldukça karamsar: Bu yaz İsviçre dağlarında buzun yüzde 5,5'i eridi; son beş yılda buzul hacmi beşte bir oranında azaldı. Yıl sonunda İsviçre dağlarında toplam 42,6 kilometreküp buzul buzu kalması bekleniyor; bu, 2000 yılındaki miktardan 30 kilometreküp daha az.

Durum o kadar ciddi görülüyor ki buzulların yaz aylarında branda ile ya da yeni bir uygulama olarak keçe tabakasıyla örtülmesi test ediliyor.

Eylül sonu itibarıyla Avrupa'da 680 bin hektar alan yandı; bu, hasar büyüklüğü açısından yılı en kötüler arasında üçüncü sıraya koyuyor. Geçen yıl bir milyon hektar, 2022'de ise 768 bin hektar yanmıştı. Örneğin Fransa'da kuraklık, sıcak dalgaları ve yangınların verdiği zarar en az 16 milyar euro olarak hesaplanıyor.