Ukrayna'da savaş gölgesinde film festivalleri

İtalyan yönetmen Silvia Lorenzi, Ukrayna'daki film festivallerinin savaş koşullarında nasıl ayakta kaldığını ve baskıya karşı bir direniş platformu haline geldiğini Estonca yayımlanan Sirp dergisinde kaleme aldı. Lorenzi, Eylül ayında Ivano-Frankivsk'ten Lviv'e yaptığı yolculukta yaşadıklarını ve festival deneyimini okurlarla paylaştı.

Lorenzi'nin kısa filmi "Numbrituba" (Sayı Odası), Ukrayna, insan hakları ve özgürlük için mücadele eden sinemacıların sesini yükselten MYTH Social Impact Film Award festivalinde iki ödül kazandı. Ancak gece yarısı sokağa çıkma yasağı nedeniyle ödülü kutlamaya fırsat bulamadı. Festival, Ivano-Frankivsk, Lviv ve Kiev olmak üzere üç şehri kapsayan bir turne şeklinde düzenlendi; güvenlik gerekçesiyle başkente gidilemedi.

Gece saat ikide tüm şehirde sireenler çaldı ve Lorenzi, Estonyalı yapımcı-yönetmen Marian Võsumets ile diğer uluslararası meslektaşlarıyla birlikte bir sığınağa inmek zorunda kaldı. Sığınakta Ukraynalı aileler, çocuklar ve kadınlar da vardı. Lorenzi, Ukraynalıların artık sürekli saldırılara ve tekrarlayan sireenlere alıştığını gözlemledi. Ukrayna Devlet Operatörler Birliği Başkanı Serhii Bordenjuk'un "Savaş sadece ilk üç yıl korkutucudur, sonra alışırsınız" sözünü aktardı.

Festivaller savaşa rağmen ayakta kalmaya çalışıyor

Lorenzi, 2022 Şubat'ında Rusya'nın tam ölçekli işgalinin başlamasının ardından birçok festivalin planlarını iptal etmek zorunda kaldığını hatırlattı. Belgesel festivali Docudays UA, Mart 2022'de Kiev'de yapılması planlanırken ertelendi; ekip bunun yerine savaş suçlarını belgelemeye ve savaşı kaydeden sinemacıları desteklemeye başladı. Aynı yıl "Ukrayna Savaş Arşivi" adlı video ve ses arşivi oluşturuldu. Odessa Uluslararası Film Festivali 2022'de Odessa'da yapılamadı; programının bir kısmı Varşova Film Festivali'nin alt bölümü olarak sınırın ötesinde sunuldu. Festival 2023'te Çernivtsi'ye, 2024'te ise Kiev'e taşındı.

Kiev, özellikle uluslararası konuklar için daha etkili hava savunması ve daha iyi lojistik olanaklar sundu. Ancak şehir tamamen güvenli değildi. Festivaller her an hava saldırısı uyarısıyla karşı karşıya; gösterimler durdurulabiliyor, ertelenebiliyor veya iptal edilebiliyor. Elektrik kesintileri teknik altyapıyı etkileyebiliyor. Düzenleyiciler sığınaklar, tahliye yolları, jeneratörler ve sokağa çıkma yasaklarını hesaba katmak zorunda. Program, gece yarısı sokağa çıkma yasağından önceki saatlere sıkıştırılıyor; bu da doğaçlama buluşmalara ve serbest aralara daha az yer bırakıyor.

Ukrayna festival programlarında savaş temalı filmlere güçlü bir yer verilse de, program yalnızca bunlarla sınırlı kalmıyor. Lorenzi'nin savaşla ilgisi olmayan filmi "Numbrituba" da programa seçildi. Bu durum, tüm programı savaşa adamama çabası olarak yorumlanabilir.

Uluslararası katılım azaldı

Uluslararası konuk sayısı anlaşılır biçimde büyük ölçüde azaldı. Odessa Film Festivali Direktörü Anna Matšuhi'ye göre, işgal öncesi Odessa'daki etkinliğe yaklaşık 600 yabancı konuk katılırken, 2023'te Çernivtsi'de düzenlenen festivalde bu sayı yalnızca 40-50 oldu. Lorenzi'nin bulunduğu Ivano-Frankivsk'te ise sadece beş veya altı uluslararası konuk vardı.

Lorenzi, savaş bölgesindeki bir film festivaline gitmenin riskli bir karar olduğunu, profesyonel açıdan Venedik Film Festivali'ne katılmaktan çok daha az fayda sağlayacağını belirtti. Yine de bir yönetmen olarak ahlaki sorumluluk duygusuyla bu yolculuğu göze aldığını ifade etti. Sinema sanatının her yerde, özellikle de en zorlu koşullarda desteklenmesi gerektiğini vurguladı.

Lorenzi, savaşın beşinci yılında Ukraynalıların olağanüstü misafirperverliğinden etkilendiğini yazdı. Sürekli saldırı altında olmaya alışkın insanların, hâlâ güzellikleri gösterme gücünü bulabildiğini aktardı. Ona göre sinema, en azından yok olmayı veya pes etmeyi reddetme kararıyla bir direniş sesi haline geliyor.

Lorenzi, son akşam Kiev'e dönen Ukraynalı sinemacılardan Serhii'ye neden orada kalmayı seçtiğini sordu. "Gidersem Kiev biter" yanıtını aldı. Vedalaşırken Serhii, "Zaferden sonra Kiev'de görüşürüz" dedi.

Yazıda ayrıca son yıllarda Rus propagandasının körüklediği ve bazı uluslararası medyada da yansıyan bir anlatıya dikkat çekildi: Ukraynalıların savaşın sürmesinden sorumlu olduğu iddiası. Lorenzi, bunun sorumluluğu saldırgan yerine mağdura yüklemeye çalışan bir çarpıtma olduğunu vurguladı. İtalya'da bu anlatının sıkça "Ukrayna'nın Nazileşmesi" fikriyle çerçevelendiğini, ancak Ukrayna sokaklarında böyle bir şey görmediğini belirtti. Gördüğü insanların savaşmak istemediğini, bağımsız yaşamak istediğini; genç kadın ve erkeklerin cepheye gitmekten korkmadığını ancak bunun gerekebileceğini bildiğini yazdı.

Lorenzi, propagandaya karşı yalnızca fiziksel ve zihinsel direnişin yardımcı olabileceğini savundu. Ukrayna sinemasının bağımsız kalması ve sesinin baskıya her ne pahasına olursa olsun karşı çıkması gerektiğini ifade etti.