Tartu araştırmacıları: Bilim eğitimi kanıt ve akıl yürütmeyi öğretmeli

Estonyalı araştırmacıların yakın tarihli bir analizi, yanlış bilgi ve alternatif anlatıların bilimsel olgularla giderek daha fazla rekabet ettiği bir ortamda bilim eğitiminin yalnızca yerleşik bilgiyi aktarmakla yetinemeyeceği sonucuna ulaştı. Tartu Üniversitesi'nde bilim eğitimi araştırmacısı olan Katrin Vaino, geçmişte bilimsel bilgi öğretilirken öğrencileri bu bilginin geçerli ve kanıtlarla destekli olduğuna ikna etmeyi düşünmek zorunda kalmadıklarını söylüyor. Vaino'ya göre bugün ise bilimsel bilgi, alternatif fikirlerle eşit koşullarda rekabet ediyor ve bu alternatifler kimi zaman bilimsel olgulardan daha ilgi çekici görünebiliyor.

Vaino, Umeå Üniversitesi ve Kıbrıs Üniversitesi'nden meslektaşlarıyla birlikte bilim eğitiminin gençleri "hakikat sonrası" döneme nasıl hazırlaması gerektiğini inceledi. Araştırmacılar 2020'den bu yana yayımlanan bilimsel literatürü tarayarak bilim eğitiminin daha fazla odaklanması gereken dört temel alan belirledi. Estonya'da halihazırda kullanılan EVIDENCE öğrenme modelini de olası bir çözüm olarak değerlendirdiler.

Dört öncelikli alan: medya okuryazarlığından entelektüel alçakgönüllülüğe

İlk alan medya okuryazarlığı. Bu beceri Estonya'nın ulusal müfredatında bilimle ilgili bir yetkinlik olarak yer alsa da Vaino, öğrencilerin yanlış bilgiye karşı daha somut biçimde "aşılanması" gerektiğini belirtiyor. Öğrencilere kontrollü miktarda yanlış bilgi ve bunun yayılma yöntemleri gösterildiğinde, ileride benzer içeriklerle karşılaştıklarında adeta önceden bağışıklık kazanmış oluyorlar. Vaino ayrıca insanların kendi önyargılarını tanımasının da medya okuryazarlığının parçası olması gerektiğini vurguluyor.

İkinci alan, bilimin toplumsal bir pratik olarak anlaşılması. Öğrencilerin bilimsel bilginin nasıl üretildiğini, araştırmaların nasıl hakem değerlendirmesinden geçtiğini ve yeni bulguların öncekileri nasıl doğruladığını ya da çürüttüğünü kavraması gerekiyor. Vaino, bilimin yalnızca bir başka ideoloji olmadığını, bazı çevrelerin bu izlenimi yaymaya çalıştığını ifade ediyor.

Üçüncü alan, entelektüel tutumlar. Öğrencilerin yeni fikirlere açık, meraklı ve objektif olması, kanıtları değerlendirirken dürüst ve titiz davranması hedefleniyor. Vaino'nun en çok önem verdiği nitelik ise entelektüel alçakgönüllülük: kişinin kendi sınırlarını ve bilgi boşluklarını fark etmesi.

Dördüncü alan, öğrencilerin toplumsal konularda kanıta dayalı karar verme becerisinin geliştirilmesi. Vaino'ya göre bilim karar vermez; en iyi ihtimalle siyasi ve toplumsal karar süreçlerini bilgilendiren bileşenlerden biridir. Siyasi kararlar değerler, ekonomik ve toplumsal etkenlerden de etkilenir. Ayrıca sistemde yapısal bir gerilim var: Bilimin güvenilir yanıtlara ulaşmak için zamana ihtiyacı varken siyasi kararlar bilgi eksikken bile hızla alınmak zorunda kalabiliyor.

EVIDENCE modeli sınıfta nasıl işliyor?

Araştırmacılar bu dört alanı mevcut yaklaşımlar ışığında değerlendirdi. Bilimsel okuryazarlığa ilişkin üç vizyon incelendi: geleceğin bilim insanlarını yetiştirmeye odaklanan yaklaşım, bilimsel bilginin gündelik ve toplumsal kararlara yardımcı olmasını öngören pragmatik yaklaşım ve eleştirel düşünen, topluma aktif katılan yurttaşlar yetiştirmeyi amaçlayan yaklaşım. Vaino, üçüncü vizyonun temel bir çelişki barındırdığını belirtiyor: Dünyada bilgi o kadar karmaşıklaştı ki insanlar uzmanlara giderek daha bağımlı hale geliyor.

Olası çözüm olarak sunulan EVIDENCE modeli Estonya'da birkaç yıldır kullanılıyor. Model, iklim değişikliği ve radyasyon, virüsler ve aşı, esrar ve MMS gibi maddeler ile evrim gibi toplumsal açıdan hassas konuları kapsayan altı modülden oluşuyor. Öğrenciler önce değerlerin çatıştığı mizahi gündelik durumları içeren eğitim videoları izliyor, ardından kısa bir değerlendirme yapıyor. "Mit çürütme" aşamasında bir iddia seçip kanıt topluyor, güvenilir bilgiyi güvenilmez kaynaklardan ayırıyor ve bazı iddiaları deneylerle test edebiliyor. Bulgularını sınıf arkadaşlarına video ya da afişle sunarak bilim iletişimi deneyimi kazanıyorlar. Son aşamada ise toplumsal karar alma süreci simüle ediliyor.

EVIDENCE projesi birkaç yıl önce sona erdi ve öğretmenler için bir el kitabı üretti. Proje materyalleri fen öğretmenliği lisans ve yüksek lisans programlarına da dahil edildi. Vaino, Eğitim ve Araştırma Bakanlığı tarafından finanse edilen yeni bir projede sistem düşüncesi ve bilimsel düşünme üzerine çalıştıklarını söylüyor. Araştırma Science & Education dergisinde yayımlandı.