Tallinn'de Estonia binası tartışması: miras koruma kurumu reddediyor

Miras Koruma Kurulu yapı mirası dairesi başkanı Anita Staub, Tallinn'in yeni pazar alanı (Uus turg) imar planı değişikliğine ilişkin miras koruma özel koşullarının onaylanmaması sonrasında Estonia yönetiminin sert eleştirilerde bulunduğunu belirtti. Staub, kamuoyuna yansıyan bazı iddiaların gerçeği yansıtmadığını ve uzmanların güvenilirliğini zayıflatmayı amaçladığını ifade etti.

Staub'a göre tartışma, Estonya Ulusal Operası'nın (Rahvusooper Estonia) gelişim ihtiyacı ile Tallinn'in tarihi kent merkezinin UNESCO Dünya Mirası statüsünün korunması arasındaki dengeyi bulma çabasından kaynaklanıyor. Miras koruma kurumu 2021'den bu yana ek bina konusunda aktif bir paydaş olarak çalışmalara katılmış ve operanın ihtiyaçlarını hiçbir zaman reddetmemiş. 2024'te hazırlanan özel koşullar, mevcut yapının üçte bir oranına kadar genişletilmesine izin veriyordu.

Tartışmanın merkezindeki miras alanı

Ancak büyük ölçekli ek bina planı, Tallinn'in tarihi sur bölgesinde yer alıyor. Tallinn Eski Şehir miras alanı tüzüğü, surlar bölgesinde yalnızca 1940 yılında mevcut olan yapıların olduğu yerlerde inşaat yapılmasına izin veriyor. Ayrıca UNESCO ve ICOMOS'un tavsiyelerinin de dikkate alınması gerekiyor. Miras kurumu, Estonia'nın istediği büyüklükteki ek binanın bu ilkelere uymadığını savunuyor.

UNESCO'ya danışmanlık yapan uluslararası ICOMOS, Estonia'nın planını iki kez değerlendirdi. 2024'te ICOMOS, istenen büyüklükteki ek binanın tarihi tiyatro binasına zarar vereceğini ve Tallinn Eski Şehir'in olağanüstü evrensel değerinin korunmasıyla çelişeceğini tespit etti. ICOMOS, ek binanın düşünülebileceğini ancak tarihi binadan daha küçük olması gerektiğini, istenen hacimde ısrar edilirse hedeflerin küçültülmesi ya da yeni bir yer aranması gerektiğini belirtti. 2025'te miras etki değerlendirmesinin tamamlanmasının ardından ICOMOS bu görüşünü yineledi ve istenen çözümün Tallinn Eski Şehir'in dünya mirası değerleri üzerinde büyük olumsuz etkisi olduğunu, miras kurumunun özel koşullarına uyan daha küçük bir ek binanın etkisinin ise çok daha az olacağını doğruladı.

Staub, Tallinn Şehir Planlama Dairesi miras koruma biriminin kararının yasal dayanaktan yoksun olduğu iddiasının bir değerlendirme olduğunu, gerçek olmadığını söyledi. Miras Koruma Kurulu ile Tallinn kenti arasında miras koruma yasasına dayalı bir idari anlaşma bulunduğunu ve devletin Tallinn'e kendi topraklarında miras koruma idari görevlerini yerine getirme yetkisi verdiğini hatırlattı. Tallinn Şehir Planlama Dairesi miras koruma birimi bu görevleri yürütüyor; yani karar mercii, devlet tarafından yetkilendirilmiş bir idari organdır.

Staub, sorunun sunulan özel koşullarda olduğunu, çünkü bu koşulların yalnızca sipariş veren Estonya Ulusal Operası'nın istediği çözümü temel aldığını, kamu yararını ve kültürel miras değerlerini dengeli biçimde ele almadığını vurguladı. Tallinn Eski Şehir miras alanında planlanan yapının hacminin, miras alanı dışındaki yüksek yapılarla gerekçelendirilemeyeceğini belirtti. Tartışmanın yalnızca sahne kulesinin beş metre yüksek veya alçak olmasına indirgenmesinin yanıltıcı olduğunu, asıl meselenin tüm ek bina hacmi olduğunu söyledi: istenen yeni yapı hacmi neredeyse mevcut Estonia tiyatro binasının kendi hacmine eşdeğer ve bu bina hâlihazırda sur bölgesindeki en büyük yapılardan biri.

Karar süreci ve kurumlar arası denge

Miras Koruma Kurulu kararlarının kapalı bir "lonca" tarafından şekillendirildiği ve farklı düşünen uzmanların dinlenmediği yönündeki iddialara Staub karşı çıktı. Farklı görüşlerin çok değerli olduğunu, ancak karar alma sürecinde bunların hukuka uygunluk, olguya dayanma ve gerekçelendirme ölçütlerine göre dikkate alınabileceğini belirtti. Öznel veya duygusal bir değerlendirmenin, bir uzman tarafından sunulduğu için kendiliğinden uzman görüşüne dönüşmeyeceğini vurguladı.

Staub'a göre Estonia'nın istediği büyük ölçekli ek bina konusunda yıllar içinde çok farklı uzman ve kurumlar eleştirel bir görüşe ulaştı: Miras Koruma Kurulu, kurulun yapı, peyzaj mimarlığı ve arkeoloji mirasları uzman konseyleri, Tallinn Şehir Planlama Dairesi miras koruma birimi, miras etki değerlendirmesini hazırlayan alanın önde gelen uzmanı, ICOMOS Estonya ulusal komitesi, UNESCO ve UNESCO'ya danışmanlık yapan uluslararası ICOMOS. Miras koruma alanındaki memurlar ve uzmanlar arasında, Estonia'nın istediği büyük ölçekli ek binanın Uus turg meydanına uygun bir çözüm olmadığı ve kültürel miras değerlerine zarar vereceği yönünde olağanüstü geniş bir fikir birliği bulunduğunu ifade etti.

Staub, özel koşulların yazarının bu tartışmada açık bir mesleki azınlığı temsil ettiğini belirtti. Azınlıkta kalmanın bir görüşü kendiliğinden yanlış yapmayacağını, ancak önceki güçlü gerekçeli uzman değerlendirmelerini ve yerleşik görüşleri çürütmek isteyenlerin olgusal ve argümantatif temelinin daha da güçlü olması gerektiğini söyledi. Söz konusu özel koşullarda bunun eksik kaldığını, önceki uzman değerlendirmelerinin içeriğinin çürütülmesi yerine birçok sonucun öznel görüşlere dayanarak yeniden değerlendirildiğini ve Estonia'ya yapısal olarak sınırsız bir inşaat hacmi planlama olanağı tanıyan emsalsiz bir çözüme ulaşıldığını belirtti.

Durumu ilginç kılan bir başka nokta da özel koşulların yalnızca Uus turg alanı için hazırlanmış olması. Kültür Bakanlığı tarafından toplanan çalışma grubunda daha önce Estonia'nın Teatri väljak (Tiyatro Meydanı) olası yapılaşmasının değerlendirilmesi için de özel koşullar sipariş etmesi konusunda anlaşmaya varılmıştı; bu, Tallinn kenti temsilcilerinin Estonia'nın gelişim ihtiyaçlarını çözmek için önerdiği bir alternatifti. Anlaşılan alternatifin içerik değerlendirmesine ulaşılamazsa, farklı çözümlerin gerçekten ne ölçüde değerlendirilmek istendiği sorusu ortaya çıkar.

Staub, bu yaklaşımın daha geniş bir soruyu gündeme getirdiğini söyledi: bağımsız uzman değerlendirmesi ile sipariş verenin istediği çözümü temsil etme arasındaki sınır nerede? Bunun artık yalnızca mesleki değil, daha geniş bir meslek etiği sorunu olduğunu belirtti.

Sonuç olarak Staub, diğer tarafların Estonia'nın ek binası için iki önemli kültür alanının çıkmazından kurtaracak çözümler aradığını, Miras Koruma Kurulu'nun önerilerini sunduğunu, Tallinn kentinin alternatifler önerdiğini ve uluslararası uzmanların olası uzlaşmalara işaret ettiğini söyledi. Kendi başlangıç pozisyonundan maddi olarak hareket etmeye hazır olduğunu şimdiye kadar göstermeyen tek tarafın Estonia olduğunu vurguladı. Artık Estonia'nın da uzlaşma konusundaki istekliliğini ve bunun için kendi adına hangi adımları attığını göstermesi gerektiğini belirtti. Uzlaşmanın yalnızca diğer tarafların Estonia'nın istediği çözüme doğru hareket etmesi anlamına gelemeyeceğini söyledi.

Staub, bu nedenle artık Estonia'nın siperden çıkma ve uzlaşmanın yalnızca tüm tarafların bu yönde hareket etmesiyle doğacağını kabul etme zamanı olduğunu ifade etti.