Nobel ekonomi ödülü Hall ve Woodford'a verildi

İsveç Merkez Bankası'nın (Sveriges Riksbank) Alfred Nobel anısına verdiği ekonomi ödülü bu yıl Amerikalı iktisatçılar Robert E. Hall ve Michael Woodford'a layık görüldü. Ödülü kazanan iki bilim insanı, yeni Keynesyen ekonomi modelinin temellerini attı. Çalışmaları, merkez bankalarının ve hükümetlerin, bireylerin gündelik finansal kararlarını anlamaları hâlinde ekonomik krizleri daha iyi yönetebileceğini ortaya koydu.

Daha önceki modeller yalnızca ülke düzeyindeki toplu göstergelere ve tarihsel verilere dayanıyordu. Geçen yüzyılın 1970'lerdeki petrol krizleri bu varsayımları geçersiz kıldı; çünkü enflasyon ve işsizlik aynı dönemde birlikte arttı. Hall ve Woodford, ekonomik tabloyu aşağıdan yukarıya kuran yeni Keynesyen çerçeveyi geliştirdi. Bu çerçeve, milyonlarca hane ve şirketin her gün verdiği küçük kararlara dayanıyor.

Bireysel kararlardan makroekonomiye

Hall, 1978 tarihli bilimsel çalışmasında tüketici tercihlerine odaklandı. İnsanların satın alma kararlarındaki değişimlerin önceden tahmin edilemeyeceğini ortaya koydu. Tüketiciler, tercihlerini ancak beklenmedik bir bilgi edindiklerinde güncelliyor. Hall daha sonra Fredric Mishkin ile birlikte 2.000'den fazla Amerikan hane verisini inceledi. Araştırmacılar, hanelerin yaklaşık yüzde 80'inin mali planlarını ileriye dönük yaptığını buldu. Kalan beşte birlik kesim ise maaş gününden maaş gününe yaşıyor ve gelirini hemen tüketiyor. Bu bulgu, hükümetlere ilk sağlam dayanağı sağladı.

Michael Woodford, bu mikro düzeydeki ayrıntıları 2003'te bütünlüklü bir makroekonomik modele dönüştürdü. Geliştirdiği üç denklemli sistem üretim hacmi, enflasyon ve faiz oranlarını birbirine bağladı. Çerçeve, maliyet şoklarının ardından şirketlerin fiyatları başlangıçta değiştirmediği durumları iyi açıklıyordu; yeni fiyata geçmek istenmeyen ek maliyetler doğuruyordu.

Yeni çerçeve, para politikasının merkezine faiz oranlarını yerleştirdi. Merkez bankaları daha önce ekonomiyi dolaşımdaki para arzı üzerinden yönlendirmeye çalışıyordu. Woodford, devletlerin piyasayı en iyi şekilde ancak temel faiz oranlarıyla soğutabileceğini ya da canlandırabileceğini gösterdi. Bu anlayış modern bankacılığı baştan şekillendirdi.

Kuramsal modeller, kriz dönemlerinde merkez bankalarının ve hükümetlerin desteğinin kaçınılmaz olduğunu açıkça ortaya koydu. Piyasalar kendi hâline bırakıldığında çalışanlar sıklıkla kötü durumda kalıyor. Ekonomik şoklar nüfusa eşit biçimde çarpmıyor; daha yoksul ailelerin gelirleri ve satın alma gücü sıkışma dönemlerinde en ağır darbeyi alıyor.

Yeni Keynesyen model, şirketleri de her zaman ileriye bakmaya zorluyor. Tekil firmalar kararlarını yalnızca bugünün maliyetlerine göre vermiyor. Bu nedenle merkez bankalarının gelecek planlarını her zaman dürüstçe anlatması gerekiyor.

Matematiksel modellerin de kaçınılmaz zayıf noktaları var. Katı denklemler, piyasa katılımcılarının akılcı davrandığını ve fiyat istikrarına güvendiğini varsayıyor. Ancak salgın veya savaş gibi beklenmedik küresel şoklar korku yayıyor ve akıl dışı seçimlere yol açıyor. Panik, insanların güven çıpasını koparıyor ve en iyi planları bile altüst ediyor.

Nobel komitesinin değerlendirmesine göre dünya, bu bilgilerin yardımıyla 2008'deki büyük durgunluğu 1930'ların Büyük Buhranı'ndan kat kat hızlı atlattı. Devlet yöneticileri çöküşü doğru araçlarla yumuşatmayı başardı. Komite üyeleri, "Laureatların çalışması, son yıllardaki salgın ve enerji krizlerinde yıllarca süren durgunluk dönemlerinden kaçınmamıza yardımcı oldu" dedi.

Geçen yıl ödülü ABD'li bilim insanı Joel Mokyr ile Fransız Philippe Aghion ve Amerikalı Peter Howitt paylaşmıştı. Bu bilim insanları, teknolojik yeniliğin ve yaratıcı yıkımın ekonomik büyümeyi nasıl sürüklediğini ortaya koymuştu.

Ödülün geçmişi ve değeri

Ekonomi alanındaki Nobel anma ödülü 1968'den bu yana veriliyor. 2026'dan itibaren Nobel ödülünün değeri 12 milyon İsveç kronu, yani yaklaşık 1,06 milyon euro. Para ödülünün yanı sıra laureatlar, Nobel kabartmalı altın madalya ve diploma alıyor. Diğer Nobel madalyalarından farklı olarak bu madalyanın ön yüzünde Nobel'in profili üzerinde İsveç Merkez Bankası'nın bereket boynuzları ve "Sveriges Riksbank till Alfred Nobels Minne 1968" yazısı yer alıyor.