Kumus'ta Sami hakları sergisi açıldı: 'Kültür nesneye dönüştürüldü'

Estonya Sanat Müzesi Kumu'da cuma gününden bu yana "Başlangıcı ve sonu yok. Sami dünyasının inşası" adlı uluslararası karma sergi açık. Serginin küratörü Ann Mirjam Vaikla, ERR'in "Terevisioon" programına konuştu ve Sami kültürünün giderek nesneleştirildiğini, bunun da halkın öz farkındalığını ve özne olma iradesini elinden aldığını söyledi.

Sergi, Sami yerli halkının haklarının tanınması ve kendi kaderini tayin etme yolculuğunu inceliyor: dil, toprak ve var olma hakkı için verilen mücadeleyi. 1960'lı ve 1970'li yıllarda başlayan ve Sami özerklik hareketiyle birlikte gelişen sanatın siyasallaşması, son on yılda yeniden geniş yankı buldu.

Vaikla, "Kumu'da Sami sesinin uluslararası sanat ortamında artık çok büyük bir ağırlık kazandığını fark ettik" dedi. Küratöre göre bu temalar sanat sahnesine ulaşıyorsa gündemde son derece canlı olduklarını gösterir. Bugün en fazla Sami, yaklaşık 40.000 ila 50.000 kişiyle Norveç'te yaşıyor.

Haritalar, hedef tahtası ve nehirlerdeki mücadele

Sergide Hans Ragnar Mathisen'in, Sami topraklarını tek bir bütün olarak gösteren haritaları yer alıyor. Vaikla, "Sanatçının bu haritayı oluştururken yaptığı diğer önemli şey, yüzlerce özgün Sami yer adını yeniden canlandırması" diye konuştu. Ona göre bu kapsamlı bir topluluk çalışması; çünkü sömürgeleştirme sonucunda bu adların tamamı silindi ya da başka biçimde yazıldı.

Mücadele ve kendini savunma beraberinde şiddeti de getiriyor. Sergide hedef tahtasında bir Sami insanı figürü bulunuyor; altında Coca-Cola yazı tipiyle "sömürgeciliğin tadını çıkar" mesajı okunuyor. Vaikla, "Sami halkı ve kültürü nesneleştirilmeye başlandı. Onlar maskot ya da hediyelik eşyaya dönüştürüldü. İlk bakışta zararsız görünüyor; insanlar el işi yapıyor ve kültürlerini anlatmak istiyor. Ama yalnızca bir nesneye ya da hediyeliğe indirgendiğinizde, bu bir kültürün yabancı bir bakışla görülmesi demektir" ifadelerini kullandı.

1989'da kabul edilen Uluslararası Çalışma Örgütü'nün (ILO) 169 sayılı Yerli ve Kabile Halkları Sözleşmesi'ni Samilerin yaşadığı ülkelerden yalnızca Norveç imzaladı. Norveç, Finlandiya, İsveç ve Rusya arasından tek imzacı olan ülke konumunda. Sözleşme yerli halkların toprak, kültür, gelenek ve kendi kaderini tayin hakkını koruyor.

Vaikla, "Aslında Norveç de bu düzenlemeyi birçok kez ihlal etti; bu da bu kadar büyük sözleşmelerin, kimse uymadığında ne anlamı olduğu sorusunu doğuruyor" dedi. Sergi bu soruyla da ilgileniyor.

Kumu'da ilk kez gösterilen video yerleştirmesi, sergi alanının neredeyse yarısını kaplıyor ve Sami topraklarındaki balıkçılık sorununu ele alıyor. Vaikla, "Atlantik somonu Kuzey Norveç ve Kuzey Finlandiya'da neredeyse yok olma noktasına geldi. Oysa somon yüzyıllardır insanların günlük sofrasının parçasıydı. Norveç devleti buna, diğer somon türünün girişini engellemek için sert metal çubuklardan bir baraj inşa ederek yanıt verdi" diye anlattı.

Vaikla, Sami yerli halkı arasından çevre aktivistleri ve çevre bilimcileriyle konuştuğunu belirterek şunları ekledi: "Onlar, diğer somon türü olan gobunun göçünde bir alternatif görüyor. Bu, kültürel faaliyetin sürmesi için bir olanak olabilir. Norveç Samileri dinlemiyor. Şu an yerel halkın kendi nehrinde balık tutması yasak; bu yasak altıncı yılına girdi."