Harri Tiido: İnsanların dondurulması artık bilim kurgu değil

Estonya'nın Vikerraadio kanalında yayınlanan "Harri Tiido taustajutud" (Harri Tiido'nun arka plan sohbetleri) programında bu kez insanların belirli süreler için dondurulması konusu ele alındı. Programda, dünya genelinde şu anda yaklaşık 700 kişinin dondurulmuş olduğu, ABD'nin Arizona eyaletinde bulunan Alcor firmasında ise 234 hastanın derin dondurucuda tutulduğu belirtildi.

Programın çıkış noktası, Çinli bilim kurgu yazarı Liu Cixin'in "Üç Cisim Problemi" kitabı ve devamındaki iki cilt oldu. Tiido, üçlemenin insan olmanın anlamı, uzay ve evren üzerine düşünmek için zengin bir malzeme sunduğunu, ancak kitapta insanların farklı zaman aralıkları için dondurulmasının yakın gelecekte olağan bir faaliyet olarak anlatılmasının dikkatini çektiğini ifade etti. Kitapta dondurulan kişi uyandığında aynı yaşta kalıyor ve böylece geleceğe sıçrama yapmış oluyor.

Bilim kurgu filmlerinde de astronotların uyku halinde seyahat etmesi yaygın bir tema. Tiido, gerçek hayatta insanların dondurulmasıyla ilgili internette yeterince bilgi bulunduğunu ve yazısının sonuna kaynakça eklediğini belirtti.

İlk dondurulan insan ve güncel durum

Dondurulan ilk insan, 1967 yılında 73 yaşında böbrek kanserinden ölen psikoloji profesörü James Bedford oldu. Tiido, Bedford'un ölümünden sonraki dondurulma süresi ve kullanılan yöntemler göz önüne alındığında bunun oldukça ilkel bir işlem olduğunu ve çözüldükten sonra uyanma umudunun muhtemelen bulunmadığını vurguladı.

Ancak insanların konuya ilgisi artmış ve talep olduğu için arz da oluşmuş. Dünya genelinde yaklaşık 700 kişi dondurulmuş durumda. Arizona'daki Alcor firmasında 234 hasta derin dondurucuda, ayrıca firmanın üyelik ücreti ödeyerek sırasını bekleyen 1444 aktif üyesi bulunuyor. Michigan'da bulunan Cryonics Institute 250 müşterisine derin dondurucu hizmeti sunuyor. Avrupa'da faaliyet gösteren Tomorrow Bio ise hastalarını İsviçre'de tutuyor. Dünya genelinde dondurulmak isteyen 1500 ile 5500 kişi kayıt yaptırmış durumda. Beyin saklama konusunda Tiido'nun elinde veri yok, ancak buna da artan bir ilgi olduğu belirtiliyor. 2018'de OpenAI'nin şu anki CEO'su Sam Altman'ın beyin dondurma sırasına girmek için 10.000 dolar ödediği ve o zaman 25. sırada olduğu haberi çıkmıştı.

Dondurma süreci ve maliyetler

Dondurma işlemi için özel bir teknoloji geliştirilmiş. Öncelikle, işlemle ilgilenenlerin kişinin ölümü sırasında hazır bulunması gerekiyor çünkü klinik ölümden itibaren 15 dakika içinde başlatılması gereken zaman açısından kritik bir süreç söz konusu. Bu anda akciğer destek mekanizması devreye sokularak oksijen içeren kan dolaşımı sürdürülüyor. Vücut buz içine paketlenip yaklaşık 10 dereceye kadar soğutuluyor.

Ardından kan, biyolojik antifriz gibi işlev gören ve organizmada buz kristali oluşumunu engelleyen özel bir solüsyonla değiştiriliyor. Bu karışım, vücuttaki sıvıyı buza değil camsı bir maddeye dönüştürdüğü için vitrifikasyon solüsyonu olarak da adlandırılıyor. Daha sonra vücut eksi 120 dereceye kadar soğutuluyor ve son olarak yaklaşık eksi 196 derecedeki sıvı azot içinde uzun süreli depolamaya alınıyor. Bu sıcaklıkta tüm kimyasal reaksiyonların durması bekleniyor.

Beyin saklama konusunda teknoloji kısmen örtüşüyor. İnsan beyni ilk kez 2014 yılında donduruldu. Şimdiye kadar hiçbir şey çözülmedi ve çözme işleminin dondurmadan bile daha tehlikeli olabileceği belirtiliyor. Bilim ilerledikçe yeni yöntemler öğreniliyor; 2023'te yayınlanan bir araştırmada dondurulmuş bir sıçan böbreğinin başarıyla çözüldüğü bildirildi. Burada organın kan damarlarına yönlendirilen nano parçacıkların radyo dalgaları etkisiyle içeriden ısı üretmesi ve organı her tarafında aynı anda ısıtması yöntemi kullanıldı.

Ancak birçok soru işareti var. Öncelikle para: Alcor'da vücut saklama 200.000 dolar, Cryonics Institute'te 28.000 dolar, Avrupa'daki Tomorrow Bio'da 220.000 dolar artı aylık 55 dolar saklama ücreti. Rusya'daki KrioRus ve Çin'deki Yinfeng 50.000-100.000 dolar arası ücret alıyor. Beyin saklama ise yaklaşık 80.000 dolar.

Tiido, saklama süresinin bir insan ömrü hatta birkaç nesil olabileceği düşünüldüğünde bu firmaların o kadar süre ayakta kalıp kalamayacağı sorusunu gündeme getiriyor. Mevcut verilere göre bu işi yapan şirketler üyelik ücretleri ve bağışlardan yılda 2,5-3 milyon dolar topluyor; yani mali durum parlak değil. Para biterse ne olacağı, dondurulmuş ölülerin akıbetinin ne olacağı belirsiz. Ayrıca yasal sorular da var: Dondurulmuş bir kişi ölü mü sayılmalı? Hastanede klinik ölüm kaydedildiğinde miras hakları devreye giriyor, ancak yıllar sonra uyandırılırsa hakları ne olacak? Hukuki statüsü ne olacak?

Beyin saklama alternatiflerinden biri de beyin içeriğinin bir bilgisayara yüklenmesi. 1984'te bir milimetre uzunluğundaki bir solucanın 304 nöronlu sinir sistemi on yılda haritalanabildi. 2024'te bir milimetreküp insan beyin dokusu yeniden oluşturulmaya çalışıldı; bu doku beş bin dilime ayrıldı ve toplamda 1400 terabayt veri elde edildi. İnsan beyninde yaklaşık 80 milyar nöron ve iki katı kadar glia hücresi, aralarında yüzlerce trilyon sinaps yani bağlantı var. Bunu depolamak için en az bir, belki iki-üç eksabayt (milyar gigabayt) veri kapasitesi gerekiyor. Şimdiye kadarki en büyük veri merkezinde bu kapasitenin yaklaşık yarım eksabayt olduğu belirtiliyor. Ayrıca bilinç konusu ve bunun geri getirilip getirilemeyeceği ayrı bir tartışma. Tahminlere göre beyin içeriğinin saklanması ancak 2125 yılında gerçekleşebilir. Belki...