Estonyalı yayıncılar: Klasikleri yapay zekâyla çevirmek etik değil

Estonya'da iki yayınevinin genel yayın yönetmeni, telif hakkı artık geçerli olmayan edebiyat klasiklerinin yapay zekâ yardımıyla yeniden çevrilerek piyasaya sunulmasına sert tepki gösterdi. Varrak Genel Yayın Yönetmeni Krista Kaer ve Eesti Raamat Genel Yayın Yönetmeni Piret Lemetti, bu tür kitapların okuyucuya ve yazara karşı haksızlık anlamına geldiğini, çevirmenlik mesleğinin değerini düşürdüğünü belirtti.

Kaer, Estonya'da çeviri edebiyatın genel durumunun yayıncılar açısından iyileşmediğini söyledi. Kitap baskı sayılarının ciddi biçimde düştüğünü, çeviri edebiyatın yayımlanmasının maliyetli olduğunu ifade eden Kaer, telif haklarının satın alınmasının yanı sıra özellikle hacimli kitaplarda çeviri maliyetinin çok yüksek olduğunu vurguladı.

Kaer'e göre değerli çeviri edebiyatın toplam miktarı azaldı. Klasiklerde durumun iyi olduğunu, Hieronymus dizisinin kitapları başarıyla yayımladığını belirten Kaer, asıl sorunun çağdaş nitelikli edebiyatta yaşandığını aktardı. Kaer, "Türkiye'de dünyanın büyük bölümü Estonyalılar için hâlâ keşfedilmemiş durumda ve bu yakın gelecekte de değişmeyecek" dedi. Kültür Vakfı'nın (Kultuurkapital) desteğinin önemine dikkat çekti.

Kaer, Fransa ve Almanya'ya imrendiğini belirterek dünya çapında önemli eserlerin buralarda çok hızlı ve kesintisiz yayımlandığını, Estonya'da ise hızla piyasaya çıkan kitapların genellikle eğlence ve polisiye türüne ait olduğunu söyledi.

İngilizce'den çeviri payı azalıyor

Eesti Raamat Genel Yayın Yönetmeni Piret Lemetti de aynı görüşü paylaştı. Yayımlamak istediği kitapların çoğu zaman büyük risk taşıdığını belirten Lemetti, bu riskin özellikle İngilizce edebiyatta belirgin olduğunu çünkü insanların çok fazla İngilizce okuduğunu ifade etti. Lemetti, "Bir kitabı İngilizce yayımlandığı anda çıkaramazsanız treni kaçırmış olursunuz" dedi.

İngilizce'den yapılan çevirilerin payının diğer Avrupa ülkelerinde de azaldığına işaret eden yayıncılar, Estonya için İskandinav ülkeleri ve Orta Avrupa edebiyatının çevirisinin giderek önem kazandığını belirtti. Asya'nın hâlâ büyük ölçüde keşfedilmemiş olduğunu kaydeden Kaer, Güney Kore edebiyatının büyük bir atılım yaptığını ancak yeterli çevirmen bulunmadığını söyledi.

Kaer, Estonyalı okuyucuya tanıdık olmayan yabancı isimleri tanıtmanın da çok zor olduğunu, okuyucuların tanınmış ya da en azından bir şeyle ilişkilendirebildikleri yazarların kitaplarını tercih ettiğini aktardı. Lemetti ise bir karşılaştırma noktasının okuyucular için kritik olduğunu, yazarları kimseyle veya hiçbir şeyle ilişkilendiremeyen okuyucuların kitabı satın almaya pek yanaşmadığını ekledi.

Baskı sayıları birkaç yüz daha düşerse bu kitapları yayımlamanın anlamsız hale geleceğini belirten Kaer, okuyucuların tereddüt ettiği kitapları kütüphanelerden ödünç almasını umut ettiğini, bunun için kütüphanelerin yeterli bütçeye sahip olması gerektiğini ifade etti.

Yayıncılar ayrıca acentelerin yazar telifleri ile çeviri hak ücretlerini kademeli olarak artırdığını belirtti. Kaer, "Kitapların giderek daha fazla satın alındığı ve yayıncıların durumunun iyileştiği yönünde bir kanı var; bu elbette doğru değil" dedi. Estonya'da hedef kitlesi yalnızca 300-400 kişi olacağı için ilgi çekici niş eserlerin çevrilmeden kaldığını da sözlerine ekledi.

Öte yandan eski çeviriler de güncelleniyor. Varrak, Dostoyevski metinlerini yayımladı; Kaer'in kendisi de Yeats çevirisi yaptı. Ancak Kaer, örneğin Conan Doyle'un yeni çevirileri gibi yapay yardımla hazırlandığı açıkça belli olan ve son derece kötü olan metinlerin piyasaya çıktığını söyledi. Kaer, "Telif hakkı artık geçerli olmayan ve ödeme yapılması gerekmeyen klasikleri alıp çeviri ya da kitap bile denemeyecek biçimde piyasaya sürmek çok kötü" diye konuştu.

Lemetti de bu tür kitaplarla karşılaştığını, hatta iç kapakta çeviride yapay zekâ desteği kullanıldığının açıkça yazılı olduğunu belirtti. Kaer ise bunun arkasında hızlı kazanç amacı olduğunu düşündüğünü ifade ederek "Bu yazara, alıcıya ve okuyucuya karşı haksızlıktır. Böyle bir şey yapmak yalnızca etik açıdan yanlıştır" dedi. Lemetti da bunun çevirmenin emeğini değersizleştirdiğini ve çevirmeni adeta gözde bir editöre indirgediğini söyledi.