Estonya'da yükseköğretimde cinsiyet uçurumu büyüyor

Estonya'da yükseköğretimde kadınların ağırlığı onlarca yıldır sürüyor. Geçen öğretim yılında yaklaşık 47 bin öğrencinin kayıtlı olduğu yükseköğretimde erkeklerin oranı yalnızca yüzde 40'ta, yani 19 binin biraz üzerinde kaldı. Eğitim Bakanı Kristina Kallas (E200), zorunlu eğitim yaşının yükseltilmesinin bu dengesizliği gidermek için iyi bir başlangıç olduğunu söylerken, araştırmacı Kadri Täht bunun yeterli olmadığını vurguluyor.

Tallinn Üniversitesi'nde çalışma ve eğitim sosyolojisi profesörü olan Täht, sorunun eğitim tercihlerinin ileride gerçek fırsatları kısıtlamaya başladığında ortaya çıktığını belirtiyor. Täht'e göre bu durum, erkeklerin ulaşmak istedikleri meslek ve eğitim seviyelerine erişememesi anlamına gelebilir ve işgücü piyasasındaki cinsiyet ayrımını daha da derinleştirebilir.

Bakan Kallas ise üretim sektöründeki geleneksel işlerin azaldığını, otomasyonun bu işleri daha da daralttığını ve şimdi yapay zekânın aynı etkiyi sürdürdüğünü kaydediyor. Örneğin sağlık ve refah alanındaki programlara geçen yıl 5 bin 553 kadın kaydolurken, erkek öğrenci sayısı bin 246'da kaldı; bu da toplamın yüzde 18'ine denk geliyor.

Eğitimde ayrışma kriz anlarında risk oluşturuyor

Eşitlik ve Haklar Komiseri Christian Veske de soruna dikkat çekiyor. Veske, eğitimdeki bu tür cinsiyet ayrışmasının kriz durumlarında sorun yaratabileceğini belirtiyor: "Kriz anında toplum tüm bireylerin becerilerine ihtiyaç duyar, ancak eğitimdeki dağılım bunu kısıtlıyor. Kadın ve erkeklerin arka plan bilgileri çok farklı alanlarda yoğunlaşırsa, bazı beceriler eksik kalır." Veske bu sözleriyle Ukrayna örneğine atıfta bulunuyor.

Sorunun temelleri daha alt eğitim kademelerinde atılıyor. Täht, eğitim sisteminin ilköğretim düzeyinde bile kızları bir miktar daha fazla desteklediğini, bunun öğrenme alışkanlıkları ve yöntemleriyle ilgili olduğunu söylüyor. Täht'a göre erkekler ilköğretim sonrası sıklıkla mesleki eğitime yöneliyor; istatistikler de bunu doğruluyor: Geçen öğretim yılında mesleki eğitimde erkeklerin oranı yüzde 54'tü ve son sekiz yılda bu oran hiç yüzde 50'nin altına düşmedi.

Täht, bunun ilk ve orta öğretimin kızlar için tasarlandığı anlamına gelmediğini, ancak kızların okuma becerilerinin daha güçlü ve motivasyonlarının daha yüksek olduğunu, bunun da toplumsal beklentilerden kaynaklanabileceğini ifade ediyor. Son PISA testine göre kızların okuma becerisi erkeklerden 25 puan yüksekken, matematikte erkekler 13 puan önde.

Estonya'da cinsiyetler arası ücret farkı da dikkat çekici. İstatistik Kurumu verilerine göre geçen yıl erkekler ortalama yüzde 12,2 daha fazla kazandı. Täht, bu durumun genç erkekleri işgücü piyasasına daha hızlı yönlendirebileceğini belirtiyor: "Kızların eğitim düzeyi daha yüksek olsa bile, sonuçta işgücü piyasasında erkeklerin ortalama olarak daha yüksek ücret aldığını görüyoruz."

Zorunlu eğitim yaşı 18'e çıkarıldı

Eğitim Bakanı Kallas, bu yıldan itibaren bakanlığının okul zorunluluğu yaşını yükselttiğini hatırlatıyor. Daha önce Estonya'da gençler 16 yaşına kadar eğitim sisteminde kalmak zorundayken, sonbahardan itibaren bu yaş 18 oldu. Kallas, "Ortaöğretim veya mesleki eğitimi tamamlamaya kadar eğitim zorunluluğu getirilmesi, erkekler ve kızlar arasındaki eğitim açığını azaltma hedeflerinden birini oluşturuyor" diyor. Bakana göre düşük eğitim seviyesi sağlık sorunları gibi başka problemleri de beraberinde getiriyor.

Tartu Üniversitesi halk sağlığı doçenti Taavi Tillmann da daha önce Novaator'a yaptığı açıklamada eğitim düzeyi yüksek kişilerin daha sağlıklı olduğunu ve kalp-damar hastalıklarının daha az görüldüğünü doğrulamıştı. Ancak Täht, zorunlu eğitim yaşının yükseltilmesinin erkeklerin yükseköğretime geçişini otomatik olarak artırmayacağı görüşünde. Ona göre önemli olan, erkeklerin gerçekten daha fazla ortaöğretime ve oradan yükseköğretime geçmesi.

Peki ne yapılabilir? Ekonomi ve İletişim Bakanlığı Kasım 2025'te "Eğitimde ve işgücü piyasasında cinsiyet ayrımının azaltılması" başlıklı bir yönetmelik kabul etti. Bu aslında Avrupa fonlarının dağıtım sisteminin temel belgesi niteliğinde. Bu yılın baharında Maliye Bakanlığı'na bağlı Devlet Destek Hizmetleri Merkezi, hem iş hem eğitim alanında ayrımı azaltmayı hedefleyen projelere yaklaşık 2,3 milyon euro destek dağıttı. Bu miktarın yüzde 30'u, yani yaklaşık 690 bin euro devlet kasasından karşılandı.

Desteklenen projeler arasında Taavi Kotka'nın yürüttüğü HK Unicorn Squad'a kızlarda teknoloji ve mühendislik ilgisini artırmak için yaklaşık 215 bin euro, Estonian Business School'a ise kızları STEM (fen, teknoloji, mühendislik ve matematik) ve yönetim alanlarında güçlendirmek için 214 bin euro verildi. Listede doğrudan erkekleri eğitime yönlendiren herhangi bir programa rastlanmıyor.

Täht, devlet eğitim sisteminde erkeklerin öğrenme motivasyonunu ve okuma isteğini neden kaybettiğinin daha erken tespit edilmesini bekliyor. "Böylece daha iyi destek ve rehberlik alabilirler, eğitim onlar için daha anlamlı, ilgi çekici ve gerekli hale gelebilir" diyor.

Cinsiyet uçurumu yükseköğretimde onlarca yıldır var; 2010'da bile kadınların oranı yüzde 60'tı. Bakan Kallas'ın önerdiği çözüm olan eğitim yaşının yükseltilmesi ise 2026'da hayata geçirildi. Peki neden daha önce bir adım atılmadı? Kallas, "Geç olsun güç olmasın diyebiliriz" yanıtını veriyor. Bakana göre şu anda eğitim sisteminde o kadar çok kapsamlı proje yürütülüyor ki, bakanlık eğitim açığıyla ilgilenmek gibi yeni bir işe yetişemiyor.