Estonya'da tek adayla yapilan cumhurbaskanligi secimi tartisma yaratti

Estonya'da parlamentonun alt kanadi Riigikogu, Ulle Madise'i yedinci cumhurbaskani olarak secti. Madise, ilk turda gereken oylari alarak secimi kazandi; ancak tek aday olmasi ve kamuoyunda yeterli tartisma yapilmamasi bazi kesimlerde rahatsizlik yaratti.

2026 secimleri, Riigikogu'da tek aday gosterilen Ulle Madise'in ilk turda devlet baskani secildigi nadir bir donem olarak tarihe gecti. Parlamento bunu basari olarak degerlendirse de secim sureci kamuoyunda karisik duygulara yol acti.

Anayasa hukukcusu ve Kurucu Meclis uzmani Juri Raidla, "Farkli anket sonuclarindan anliyorum ki halk, mevcut cumhurbaskani secim surecinin anlasilmaz ve seffaf olmadigini dusunuyor. Bu nedenle insanlarda ciddi bir hayal kirikligi olustu" dedi.

Kamu yonetimi uzmani Kulli Taro ise, "Her secimde adaylar etrafinda cok sayida tartisma yasandi. Kafa karisikligi oldu, kafa karisikligi yaratilmaya calisildi; ancak her seferinde bu gorev basariyla tamamlandi. Bu kez de Riigikogu isini cok iyi yapti" ifadelerini kullandi.

Gorevdeki Cumhurbaskani'nin belirsizligi sureci uzatti

Secim sureci, yil basinda mevcut Cumhurbaskani Alar Karis'in yeniden aday olup olmayacagi konusunda net bir aciklama yapmamasiyla basladi. Halk arasinda populer olmasina ragmen partiler Karis uzerinde uzlasi saglayamadi. Bu nedenle surec uzun sure duragandi.

Siyaset bilimci ve gazeteci Erik Moora, "Bir cok politikaci Alar Karis'in ne yapacagini bilmedigi icin ilkbaharda goreceli bir sessizlik hakimdi. Karis'in aday olma karari buyuk bir oyun degistirici olurdu. Secilen Ulle Madise bile Karis devam etmek isteseydi ona karsi yarisamayacagini soylemisti" dedi.

Karis'in vatanseverlik bayrami konusmasinda "Devlet baskani olarak size son kez iyi bayramlar diliyorum" demesiyle partiler tekrar bir araya geldi ancak ortak bir aday uzerinde uzlasamadi. Bu surecte Sosyal Demokratlar, tarafsizligi nedeniyle kendisini aday gosteremeyen Adalet Subani Ulle Madise'in ismini one surdu.

EKRE'nin adayi Mart Helme diger partilerden destek gormedi. Maive Rute, Indrek Laul, Hannes Hanso ve Tiit Land gibi taninmis isimler de adaylik icin ilgi gosterdi.

Moora, "Estonya'da cumhurbaskani partiler ustu bir uzlasiyla secilmeli. Bu nedenle partilerin aday uzerinde kademeli olarak koordinasyon saglamasi sart" diye konustu.

Tek adayli secim ve muhalefetin tepkisi

Aday gosterme suresi dolar yaklasirken Isamaa ve Merkez Parti rektor Tiit Land uzerinde durdu; ancak sonunda sadece Merkez Parti onu destekledi. Merkez Parti, ulkenin birden fazla aday ihtiyaci oldugunu ve toplumda anlamli bir tartisma yasanmasi gerektigini acikladi.

Moora, "Toplumsal tartisma cok onemli ve bizi dogru yolda tutan sey bu. Ancak toplumsal tartisma her zaman devam ediyor; gunluk konusmalarimiz, op-ed yazilarimiz ve goruslerimizle. Adaylarin sahnelenmis tartismalarina cok fazla onem vermek dogru degil. Bu sadece insanlarin o formati ne kadar iyi bildigini gosterir; iyi bir cumhurbaskani yapmaz" seklinde konustu.

Ulle Madise, 75 parlamenterin imzasiyla tek aday oldu. Bu durum muhalefette rahatsizlik yaratti; surec artik bir secim degil, Toompea'nin arka odalarinda belirlenme olarak nitelendirildi.

Taro ise, "Oy kullanmayan veya tek aday oldugu icin cumhurbaskaninin gecersiz oldugunu soyleyen Riigikogu uyelerini anlamiyorum. Her uyenin aday gosterme hakki var. 75 uye Ulle Madise'i desteklerken geri kalanlar baska bir aday gosterebilirdi. Neden yapmadilar? Bu onlarin ozgur iradesi; ancak tek aday sorununu sonradan dile getirmek adil degil" ifadelerini kullandi.

Ulle Madise, gizli oylamada 71 oyla cumhurbaskani secildi. Oy verenler arasinda Sosyal Demokratlar, Reform Partisi, Eesti 200 ve Isamaa uyeleri ile bazi bagimsiz milletvekilleri yer aldi. EKRE uyeleri oylamaya katilmadi, Merkez Parti ise oy pusulasi almayarak protesto etti.

Merkez Parti Baskani Mihhail Kolvart, "Ana mesajimiz, mevcut surecin demokratik olmadigidir" dedi. Moora ise, "Bir partinin uyelerinin kayit olmasini ve oy kullanmasini engellemek korkakliktir. Anayasaya gore her milletvekili bagimsizdir; partinin resmi tutumundan farkli secim yapabilmelidir. Bu kisitlama anayasa ihlalidir" diye ekledi.

Dogrudan secim tartismalari ve gelecek oneriler

Bu durum, mevcut sistemin tukenip tukenmedigi ve cumhurbaskaninin dogrudan halk tarafindan secilmesi gerektigi tartismalarini yeniden gundeme getirdi.

Raidla, simdiye kadar tum secimlerin anayasaya ve yasalara uygun yapildigini ancak gelecekte cozulmesi gereken sikintilar oldugunu belirtti. Moora ise dogrudan secim fikrinin onemli destekcileri olmasina ragmen simdiye kadar gundemden dustugunu ancak bir gun karar verilebilecegini soyledi.

Raidla, dogrudan secime gerek gormedigini ancak seffaflik icin iki oneri sundu: Ilki, vatandaslara da yasal olarak baglayici sekilde aday gosterme hakki verilmesi. "Ornegin 10.000 veya 25.000 vatandas, yasayla belirlenecek sekilde imza toplayarak birini aday gosterebilmeli" dedi. Ikinci oneri ise secimin dogrudan Secim Kurulu'nda yapilmasi ve Riigikogu turlarinin atlanmasidir. 

Raidla, "Secim Kurulu, cumhurbaskanina genis tabanli bir yetki verir ve bu mevcut anayasaya uygundur. Boylece cumhurbaskani daha guclu bir denge unsuru haline gelir" seklinde konustu.

Sonuc olarak Estonya'nin yeni cumhurbaskani Ulle Madise oldu. Raidla, "Son yillarda Estonya'da hukukun ustunlugu uzerinde belirgin bir baskI var; bu nedenle Kadriorg'da anayasa ve hukuk devletine ciddi anlamda sahip cikan birinin olmasi gerekli. Ulle Madise kuskusuz bu isim" dedi.