Estonya'da şehirlerde yağmur suyuna alan açma çağrısı

Estonya'da şehir planlamacısı Kristjan Truu, kentsel alanlarda yağmur suyunun geçici olarak birikebileceği, toprağa sızabileceği veya güvenli şekilde yönlendirilebileceği bölgeler ayrılması gerektiğini belirtti. Truu, bu alanların parklar, yeşil şeritler, yağmur bahçeleri, yağmur göletleri ve hendekleri, su geçirgen yüzeyler ve bilinçli tasarlanmış yüzey akış yolları olabileceğini ifade etti.

4 Eylül'de Pärnu'da bir günde bir aylık yağışın neredeyse tamamı düştü ve şehir bir kez daha su altında kaldı. Sel, trafiği, kanalizasyon hizmetlerini ve okul çalışmalarını aksattı, su binalara girdi. Benzer durumlar son yıllarda Estonya'nın başka yerlerinde de görüldü: 6 Ağustos 2024'te Tartu'da ve 2023'te Tallinn'de. Tahminler, gelecekte şiddetli yağışlar ve bunların yol açtığı sellerle daha fazla karşılaşacağımızı gösteriyor.

Aslında Estonya genelinde hem şehirlerde hem kırsalda her yıl seller yaşanıyor. Ancak kırılganlığımızı gösteren şey, bu sellerin bize ne kadar zarar verdiğidir. Bir selin ciddiyetini sadece su miktarı değil, su yolunun üzerinde kalan insanlar, mal varlığı ve hayati hizmetlerin yoğunluğu da belirler.

Su her zaman bir yol bulur

Su her zaman bir yol bulur; alçak alanlara ve havzadaki su kütlesine doğru hareket eder. Su bizim planladığımız güzergâhı izleyebileceği gibi, yolu ancak sel sırasında da oluşabilir. Çoğu zaman bu yol sokaklardan, tünellerden, otoparklardan geçer ve en kötü durumda insanların evlerine ulaşır.

Suya alan açmak yerleşim yerlerini ilgilendirir; ancak taşkın ovaları, bataklıklar, turbalıklar ve diğer doğal alanlar suyu iyi tutar. Buralarda su geçici olarak birikebilir ve daha yavaş hareket ederek aşağıdaki yerleşimlere ve yağmur suyu sistemlerine baskıyı azaltabilir.

Bu alanları kurutur, asfaltla kaplar veya suyun doğal hareket yollarını kesersek, su yok olmaz. Sadece bir sonraki noktada birikir veya daha hızlı aşağı akarak bir sonraki yerde sorun yaratır.

Aynı mantık, sulak alanların restorasyonu ve nehirlerin doğal sürekliliğinin iyileştirilmesinin yanı sıra kentsel ekosistemleri de kapsayan ulusal doğa restorasyon planında da geçerlidir. İyi durumdaki ekosistemler, biyoçeşitliliği artırmanın yanı sıra temiz su ve verimli toprağı korumaya ve sel ile kuraklık zararlarını azaltmaya yardımcı olur.

Şehirlerde çatılar, asfalt yollar, otoparklar ve diğer sert yüzeyler giderek artıyor. Bu alanlarda su artık toprağa sızamıyor, hızla alçak noktalara ve yağmur suyu sistemine yöneliyor. Çok büyük miktarda su aynı anda ulaştığında, sistemin alım kapasitesi bir noktada dolabilir.

Bu nedenle şehirde suyun geçici olarak birikebileceği, toprağa sızabileceği veya güvenli şekilde hareket edebileceği yerlere ihtiyaç var. Bunlar parklar, yeşil alanlar, yağmur bahçeleri, yağmur göletleri ve hendekleri, su geçirgen yüzeyler ve bilinçli tasarlanmış yüzey akış yolları olabilir. Bunlar başka zaman kimsenin kullanamayacağı ayrı tesisler olmak zorunda değil. Örneğin normal bir günde yeşil alan veya park olan bir yer, şiddetli yağışta geçici olarak suyu kabul edebilir.

Tüm şehri göle çeviremeyiz, ancak hangi yerlerin kısa süreliğine su altında kalabileceğine ve hangilerinin ne pahasına olursa olsun kuru kalması gerektiğine karar verebiliriz. Hastane, okul, ev, trafo merkezi veya kurtarma birimi suyun ilk toplandığı yerler olmamalıdır.

Her büyük yağmur suyu kaynaklı selden sonra haklı olarak boruların çok mu küçük olduğu ya da hendeklerin temizlenip temizlenmediği sorusu ortaya çıkar. Boru hatlarının ve hendeklerin durumu ile geçirgenlik kapasiteleri mutlaka kontrol edilmelidir. Ancak her büyüklükteki yağmur suyunu anında alabilecek bir sistem inşa etmek mümkün değildir.

Sonsuz büyüklükte borular döşemek şehirde ne mekânsal ne de maddi olarak mümkündür. Üstelik boruya giren suyun sonunda bir yere gitmesi gerekir. Ana kanal, pompa istasyonu veya çıkış bu miktarı kabul edemezse, sorun sadece bir yerden diğerine kayar.

Borular gereklidir, ancak yüzeydeki ve doğaya yakın çözümlerle birlikte çalışmalıdır. Tüm suyun toprağa sızacağına da güvenemeyiz. Uzun veya çok şiddetli yağışlarda toprak da bir noktada suya doyar ve kalan su yüzeyden hareket etmeye başlar. Bu nedenle planlama aşamasında bu suyun nereye gideceği, güvenli hareket yollarının neler olduğu ve nerede geçici olarak birikebileceği düşünülmelidir. Borular ve toprak artık suyu kabul edemezse, bir sonraki planın hazır olması gerekir.

Önleme planlamayla başlar, sorumluluk paylaşılmıştır

Sel sorunları yıllar içinde alınan planlama ve inşaat kararlarından kaynaklanır. Her yeni bina, yol ve otopark suyun hareketini değiştirir. Tek bir parselin etkisi küçük görünebilir, ancak birçok gelişmenin ortak etkisi önemli olabilir. Bu nedenle imar planlarında sadece yağmur suyunun tahliye edildiğine dair bir not yeterli değildir; bu suyun nereye gittiğine, alıcı sistemin bunu kabul edip edemeyeceğine ve bir bölgenin sorununun basitçe bir sonraki parselin veya mahallenin kapısına taşınmadığına bakılmalıdır.

Bu kararları vermek için pratik araçlar giderek artıyor. Hazırlanmakta olan Estonya sokak rehberi, diğer konuların yanı sıra mavi-yeşil altyapıyı ele alıyor ve sokakların kurulması ve yenilenmesinde yağmur suyunun nasıl dikkate alınacağına dair yönergeler sunuyor.

Sokak alanı, yağmur suyunun hareketinin dikkate alınması gereken tek yer değil. Yağmur suyu sorunlarının bütüncül çözümü için tüm havzayı ve suyun yolculuğunu kapsayan daha kapsamlı yönergelere ihtiyaç var. Bu nedenle İklim Bakanlığı, TalTech ile birlikte yerel yönetimleri, su işletmelerini ve diğer ilgili tarafları da sürece dahil ederek daha kapsamlı bir yağmur suyu rehberi hazırlıyor.

Rehberin amacı, parsel ve sokak alanından suyun alıcı ortama ulaşmasına kadar yağmur suyunun bütüncül yönetimi için pratik yönergeler sunmaktır. Halihazırda BuildEST projesi kapsamında geliştirilen yağmur suyu sel riski değerlendirme metodolojisi kullanılabilir. Ayrıca, parselde suyun toplanması, emilmesi, hareketinin yavaşlatılması ve güvenli tahliyesi için olanakları tanıtan "Kinnistu sademeveekäitluslahendused" (Parsel yağmur suyu yönetimi çözümleri) adlı web uygulaması oluşturuldu. Böylece her yerel yönetim, projeci veya parsel sahibi çözüm arayışına sıfırdan başlamak zorunda kalmayacak.

Devlet ve yerel yönetim bütüncül resmi görmeli ve planlama ile mevzuatı yönlendirmeli; su işletmesi kendi sistemini tanımalı ve geliştirmeli; geliştirici faaliyetlerinin çevre bölge üzerindeki etkisini dikkate almalıdır. Parsel sahibi de bir şeyler yapabilir; örneğin kanalizasyon suyunun binaya geri akışını engelleyebilir.

Pärnu selinden sonra sadece suyu dışarı pompalamak, hasarı hesaplamak ve normal hayatı yeniden kurmak yeterli değil. Suyun nereden geldiği, nerede toplandığı, hangi yolları izlediği ve sistemin hangi parçalarının çalışıp hangilerinin çalışmadığı ayrıntılı olarak incelenmelidir.

Ardından hangi işlerin hızlı yapılabileceği ve hangilerinin daha uzun planlama gerektirdiği konusunda anlaşmaya varılmalıdır. Bazı yerlerde tıkanıklığın giderilmesi veya bir hendeğin düzenlenmesi yardımcı olabilir. Başka yerlerde boru hattının yeniden inşası, pompa istasyonu kapasitesinin artırılması, yeni bir yağmur göleti oluşturulması veya tüm bölgenin su hareketinin yeniden düşünülmesi gerekir.

Gelecekteki kararlar için daha geniş bir çerçeve, 2027'nin ilk çeyreğinde kamuoyuna sunulacak olan sel risklerini azaltma planı taslağıyla da oluşturulacak. Plan tek bir seli çözmeyecek ve gerekli tüm işlerin bir anda yapılacağı anlamına gelmeyecek. Burada önümüzdeki altı yılın hedefleri, öncelikleri ve sel risklerinin azaltılmasını yönlendirecek önlemler belirlenecek. Kamuoyuna sunum sırasında yerel yönetimler, işletmeler ve sakinler planlanan önlemler hakkında görüşlerini bildirebilecek.