Estonya'da mühimmat ihalesinde istifalar ve suçlamalar

Estonya'da Riigikogu'nun (Estonya Parlamentosu) Devlet Bütçesi Kontrolü Özel Komisyonu, pazartesi günü savunma alanındaki mali yönetim ve savunma ihaleleriyle ilgili sorunları görüşmek üzere açık oturum düzenledi. Oturumun amacı, Sayıştay denetimi ve son haftalarda kamuoyuna yansıyan iddialar kapsamında ortaya çıkan sorulara yanıt bulmaktı. Oturumun başında, davet edilen Savunma Bakanı Hanno Pevkur, Devlet Savunma Yatırımları Merkezi'nin (RKIK) eski genel müdürü Magnus-Valdemar Saar ve Devlet Sekreteri Keit Kasemets'in toplantıda hazır bulunmadığı anlaşıldı.

RKIK Genel Müdürü Elmar Vaher, komisyon üyelerinin çarşamba günü merkeze giderek devlet sırrı veya gizlilik dereceli belgelere erişebileceğini belirtti. Vaher, komisyon üyelerinin ayrıca farklı karar noktalarını ve materyalleri gösteren sözde bir zaman çizelgesini inceleyebileceğini söyledi. Şu ana kadar hangi kararların kimler tarafından alındığı ve nasıl şekillendiği hâlâ tam olarak bilinmiyor.

Bakan ile eski genel müdür arasında karşılıklı suçlamalar

Komisyon üyesi Urmas Reinsalu, oturum öncesinde Saar'a yazılı sorular gönderdiğini aktardı. İlk soru, Pevkur'un bakanlığın tek tek işlemlerin arka planına girmediği ve bakan ile müsteşarın piyasa oyuncularıyla müzakere yürüten kişiler olmadığı yönündeki açıklamalarıyla ilgili kafa karışıklığına yönelikti. Saar'ın Reinsalu'ya verdiği yanıtta, kendi deneyiminin bunun tam tersi olduğunu belirttiği ifade edildi. Saar'a göre Pevkur mesafeli ve yalnızca bilgilendirilen bir taraf değildi, sürece etkin biçimde müdahil oldu. Saar, yeni tedarik imkânlarının yanı sıra risklerin ve projelerin gidişatının ele alındığı haftalık tartışmalar yapıldığını ve bu toplantılarda somut yönlendirmeler verildiğini öne sürdü.

Reinsalu, Saar'ın yanıtını okumaya devam ederek Saar'ın "İşlemleri bizzat getirip önerdi ve onun aracılığıyla RKIK'e sürekli teklifler ulaştı" dediğini aktardı. İddiaya göre Pevkur en az bir kez, sözleşmeler imzalandıktan sonra ödemenin hızlı biçimde yapılması için teşvikte bulundu, sözleşmedeki ödeme süresini kısalttı ve devlet muhasebe kurallarına uyulması konusunda istisna talep etti.

Konuyla ilgili açıklama yapması istenen savunma bakanlığı müsteşarı Kuusk, farklı mühimmat tekliflerinin kamuya açık e-posta adresi bulunan herkese gönderildiğini söyledi. Bakan tarafından iletilenler de dahil olmak üzere bu tekliflerin RKIK'e ulaştırıldığını belirten Kuusk, merkezin teklifleri doğrulaması, üretim kapasitesini, Ukrayna'ya yardım amacıyla mühimmat temin imkânını ve ilgili riskleri değerlendirmesi gerektiğini ifade etti. Kuusk, bakan da dahil olmak üzere farklı taraflardan gelen tekliflerin iletilmesinin olağan olduğunu kaydetti.

Datasel bağlantısının kimin aracılığıyla kurulduğu tartışılıyor

Datasel ile temasın kim tarafından kurulduğu sorusu da yanıtsız kaldı. Saar, temasın Pevkur aracılığıyla kurulduğunu ve Pevkur'un açıklamaları çerçevesinde bağlantının güvenilir olduğunu söylediğini doğruluyor. Ardından Oculus adlı şirketle bağlantı kurulduğunu, bu şirketin de Datasel'i sürece dahil ettiğini belirtiyor. Pevkur ise bunu reddediyor. Kuusk, bakanın sözlerinden şüphe etmek için bir neden görmediğini söyledi ve "Magnus-Valdemar Saar'ın sundukları beni ikna etmiyor; Magnus'un bakanlıktan aldığını iddia ettiği bir sohbetin ekran görüntüsü var, ancak karşı taraf bunu doğrulamıyor" dedi.

Saar ayrıca Datasel davasındaki son iki işlemin Pevkur'un kişisel öncülüğüyle yapıldığını ileri sürdü. Saar'a göre bakan, sözleşmelerin Yunan şirketi Nordeto üzerinden imzalanmasında kesin bir çıkar taşıyordu ve teklifin kısa geçerlilik süresine atıfta bulunularak sözleşmelerin hızlı imzalanması için yeniden teşvikte bulunuldu. Saar, ilk sözleşmelerin teslimatlarındaki gecikmelerin o tarihe kadar bildirildiğini ekledi. Saar'ın bilgisine göre Nordeto tanınmış bir şirket değildi ve ticari faaliyeti mühimmat ya da savunma amaçlı ürünlerle ilgili değildi.

Reinsalu, Pevkur'un Nordeto aracılığı konusunda yönlendirme verip vermediğini sordu. Kuusk yine tekliflerin kamuya açık iletişim bilgisi erişilebilir olan herkese ulaştığını söyledi. Bilindiği kadarıyla, ilk ihalelerde teslimat sorunları ortaya çıktıktan sonra Datasel mühimmatına ilişkin ek sözleşmelerin imzalanması için RKIK'e ya Pevkur ya da savunma bakanlığından bir yetkili tarafından teşvikte bulunuldu. Kuusk, herhangi bir baskı yapıldığını doğrulayamayacağını belirtti.

Saar basına da, RKIK müdürü olarak 2025 yılının başlarında Avrupa Barış Fonu aracılığıyla mühimmat aracılığının durdurulması yönünde öneri sunduğunu söyledi. Datasel sözleşmelerinde ilk teslimat sorunlarının 2025 Ocak veya Şubat ayında ortaya çıktığını belirten Saar'a göre RKIK, piyasanın güvenilir tedarikçilerden kuruduğunu ve Ukrayna'ya yardımın mevcut biçimde sürdürülmesinin daha da büyük riskler alınmasını gerektireceğini açıkça görüyordu. İddiaya göre RKIK, 2025'in geç kış aylarında Avrupa Birliği ve üçüncü ülke fonlarından mühimmat sözleşmesi imzalanmasının bu biçimde durdurulması ve sözleşmelerle karşılanmayan fonların iade edilmesi yönünde yazılı öneri sundu. Savunma Bakanı öneriyi kabul etmedi ve yardım aracılığına devam etme kararı aldı. Kuusk bu iddialara, böyle bir yazılı önerinin gerçekten sunulup sunulmadığının yeniden kontrol edilmesi gerektiği yanıtını verdi. Kuusk, sunulmuş olsa bile o tarihte Datasel ile sözleşmelerin imzalanmış ve ilk teslim tarihlerinin gelmiş olduğunu ekledi.

Devlet Şansölyeliği güvenlik ve savunma koordinasyon direktörü Erkki Tori'ye, risklerin ortaya çıktığı 2025 başında savunma bakanının hükümet kabinesini sorunlar konusunda bilgilendirip bilgilendirmediği soruldu. Tori, bildiği kadarıyla bunun yapılmadığını söyledi. Tori ayrıca Avrupa Barış Fonu kapsamındaki sorunlu mühimmat aracılık sözleşmelerinin hükümet tarafından görüşülmediğini belirtti. 2025 sonbaharında Sayıştay, mühimmat aracılık sözleşmelerinin risklerini ortaya koyan bir denetim yaptı. Reinsalu, o dönemde de hükümet kabinesinin konuyu ayrıca görüşmeyi gerekli görüp görmediğini sordu. Tori bunu yorumlayamadı.

Reinsalu oturumda ayrıca kayda geçmemiş ve Romanya'daki ara depoda bulunan mühimmatı da sordu. Vaher, ara depodaki tüm araç ve mühimmatın Estonya mülkiyetinde olmadığını söyledi. Estonya'nın yine de o alanı, oradaki malzemelerin yerinde olduğundan emin olmak için koruduğunu ekledi. Vaher, depoda onlarca mühimmat konteyneri bulunduğunu belirtti.

RKIK mühimmatı iki kez yerinde inceledi. İlk inceleme kalite kontrolü amacıyla uzman değerlendirmesi biçiminde yapıldı ve mühimmatın ateşlemeye uygun olmadığı ve sözleşmeye uymadığı tespit edildi. İkinci ziyaret yaklaşık bir ay önce gerçekleşti ve o zaman amaç malların mevcut olduğundan emin olmaktı. Vaher, "Gerçekten tüm mermileri tek tek saymadık, ancak ekip orada olması gereken konteyner hacminin yerinde olduğundan emin oldu" dedi.