Estonya'da idari reformun üzerinden on yıl geçti: yeni adım tartışması

Estonya'da belediyelerin (omavalitsus) sayısını yaklaşık üç kat azaltan idari reformun üzerinden yaklaşık on yıl geçti. Reformun mimarlarından Siim Kiisler, yapılanları gerekli bulmakla birlikte değişikliklerin daha cesur olabileceğini ve yeni adımlara hazırlanılması gerektiğini söylüyor. Reform sırasında bölgesel kalkınma bakanı olan Arto Aas ise doğum oranındaki keskin düşüşün, birleşmelerin temelindeki hesapların gelecekte yeniden yapılmasını zorunlu kılacağını belirtiyor.

İdari reform, onlarca yıl süren tartışmaların ardından 2017'de hayata geçirildi. Uygulamayla o dönem var olan 213 yerel yönetimin yerine 79'u kuruldu. Reform, Taavi Rõivas başkanlığındaki ikinci hükümet döneminde yürürlüğe girdi ve bölgesel kalkınma bakanlığını Arto Aas yürütüyordu.

Şu anda özel sektörde çalışan ve 2019'a kadar Reform Partisi (Reformierakond) içinde yer alan Aas, ERR'ye yaptığı değerlendirmede reformun başarılı olduğunu ve bunu hem araştırmaların hem de uzmanların büyük çoğunluğunun teyit ettiğini ifade etti.

"Yerel yönetimlerin sayısı yaklaşık üç kat azaldı ve öncekilere kıyasla çok daha kapasiteliler; reformun ana amacı da buydu" diyen Aas, bu ölçekte karmaşık bir reformda daha iyi gidebilecek ayrıntıların da bulunduğunu, ancak yürürlükteki anayasa çerçevesinde dahi yerel yönetimlerin reforme edilebileceğine dair olumlu bir emsal oluşturulduğunu kaydetti. Aas, tartışmanın yalnızca hükümet ve Riigikogu'da (Estonya parlamentosu) değil, anayasa mahkemesinde de uzun ve zorlu geçtiğini, bu süreçte başarısızlık ihtimallerinin çok olduğunu söyledi.

Kiisler: birleşmeler merkezlere doğru değil, aralarında yapıldı

Sağ partilerin (Parempoolsed) genel başkan yardımcısı Siim Kiisler, uzun süre idari reform planlarının itici gücü oldu. Ancak reform uygulamaya girdiğinde, o dönem Isamaa ve Res Publica Birliği'nde bulunan Kiisler bölgesel kalkınma bakanlığı yapmıyordu.

Kiisler'e göre reform daha cesur olmalıydı ve gereklilikler, birleşmelerin daha büyük ölçekte gerçekleşmesini, istisnaların ise daha az olmasını sağlayacak şekilde belirlenmeliydi. Kiisler, birleşmelerin cazibe merkezlerine doğru olması gerektiği yönündeki önerisinde haklı olduğuna hâlâ inanıyor.

"Küçük belde yöneticileri sık sık daha büyük merkezle birleşmemek, birbirleriyle birleşmek konusunda anlaştı. Böylece gerçek bir merkezi olmayan ve sürekli olarak, tabiri caizse, lisenin bir tarafında mı yoksa öbür tarafında mı olacağı konusunda tartışan çok sayıda belde oluştu" diye anlattı Kiisler. Küçük beldelerin bu yönde karar vermesinin nedeniyse Kiisler'e göre belediye başkanlarının daha iyi bir seçim sonucu elde etmeye yönelik tamamen pragmatik hedefiydi.

Kiisler, yatırım çekme ve istihdam yaratma konusunda da daha cesur olunması gerektiğini belirtmekle birlikte reformun her hâlükârda olumlu olduğunu vurguladı; ona göre durum öncesine göre daha iyi. "Küçük ve çok küçük kapasiteli yerel yönetimler belirgin şekilde azaldı" diyen Kiisler, kapasitenin arttığını ve kimsenin yeniden ayrılarak eski küçük yapıya dönmek istemediğini söyledi.

Nüfus eğilimleri yeni hesapları zorunlu kılıyor

Arto Aas, reform sırasında aranan 5 bin kişilik asgari nüfus eşiğinin on yıl önce esasen gerekçeli ve en iyi uzlaşma olduğunu, ancak demografik eğilimlerin, özellikle doğum oranındaki keskin düşüşün, bu hesapların yeniden yapılmasını gerektireceğini kaydetti. Aas'a göre nüfus tek ölçüt değil; bölgenin büyüklüğü, yerel yönetimin işlevleri ve finansmanı da dikkate alınmalı.

Yaz sonunda, Aas'ın daha önce yönettiği Estonya İşverenler Merkez Birliği bir manifesto yayımlayarak 79 yerel yönetimin Estonya için fazla olduğunu, hizmetleri kaliteli biçimde sunmak için her birine yeterli insan ve paranın bulunmadığını duyurdu. Birliğe göre idari reforma devam edilmeli ve yerel yönetimler ilçe merkezleri düzeyinde oluşturulmalı.

Eski kurumunun önerisini değerlendiren Aas, işverenlerin yerel düzeyde her zaman kalkınma araması isteğinin doğru olduğunu, yerel yönetimlerin rolü ve kapasitesi üzerine ciddi bir tartışmanın özellikle yatırım ortamını geliştirme motivasyonu açısından memnuniyetle karşılanacağını söyledi. Aas, "Yerel yönetimlerin büyüklüğü burada yan konulardan yalnızca biri. Devlet birleşme teşviklerini elbette yeniden sağlayabilir. Ancak önceki reformun olumlu sonuçlarının tamamı henüz ortaya çıkmış değil. Bu biraz zaman istiyor" dedi.

Kiisler ise artık hangi bölgelerde merkezlere doğru daha fazla birleşmenin yapılabileceğine bakılması gerektiğini söyledi. Daha başarılı reformları hayata geçiren Danimarka ve Letonya'nın bir sonraki idari reformu öncekinden 12 yıl sonra, yani üç seçim dönemi arayla yaptığını hatırlattı. "Reform ne kadar güçlüyse, bir sonrakinin ertelenmesi o kadar uzun olur" diyen Kiisler, komşu ülkelerin kimseyi reforme etmek hoş olduğu için reform yapmadığını, bölgedeki ülkelerin aynı sorunları paylaştığını belirtti.

Kiisler, kararların ertelenmesinin daha az kapasiteli yerel yönetimlerin nüfusu daha hızlı kaybetmesine yol açtığını savunuyor. Aas ise "yerel yönetim" kavramının içinde "kendi" (oma) sözcüğünün bulunduğunu ve bunun tesadüf olmadığını vurguladı; ona göre bu, insana en yakın yönetim düzeyidir ve yalnızca idari bir makineden ibaret değil, aynı zamanda kimlik, kültür ve tarihtir.