Estonya'da eski üst düzey askerlerden hükümetin yönetimi tartışması

Estonya'da bir grup eski üst düzey subay, Reform Partisi'nin savunma bakanlığına aday gösterdiği Martin Herem'in olası yetkilerini eleştiren bir açıklama yaptı. Meelis Kiili, Vello Loemaa, Riho Ühtegi, Margus Koplimägi, Leo Kunnas ve Neeme Väli imzalı yazıda, savunma kabiliyetinin güçlendirilmesinin değerli bir hedef olduğu, ancak asıl sorunun başbakanın bu hedefe ulaşmak için aday bakanı hangi yetkilerle donatacağı olduğu belirtildi.

Ülkedeki hükümet değişikliği sürecinde şu anda istifa etmiş iki bakan bulunuyor. Estonya yasalarına göre başbakan, hükümetin yeni bileşimini cumhurbaşkanına önerme yetkisine sahip. Savunma bakanlığı koltuğuna oturacak kişinin devlet sırlarına ve gizli dış istihbarata erişim hakkına sahip olması, koalisyon programına uyması ve Savunma Bakanlığı'nın idari alanındaki acil sorunları çözmesi gerekiyor.

Adayın talepleri neler?

Eski bir korgeneral olan Martin Herem, kamuoyuna yaptığı açıklamalarda savunma bakanı olarak görev yapabilmek için bazı koşullar öne sürdü. Buna göre, bakanlıkta personel atamalarında serbest olmak, bakanlıklar ve kurumlar arası bir siyasi yetkiye sahip olmak ve yasaları, kuralları ve prosedürleri hızlı bir şekilde değiştirebilmek istiyor. Herem bu taleplerini Estonya'nın savunma kapasitesini hızla güçlendirme gerekliliğine dayandırıyor. Herem, Reform Partisi üyesi olmayı istemediğini ve ilkbaharda yapılacak seçimlerde aday gösterilip gösterilmeyeceği konusunda ise net bir açıklama yapmadığı belirtiliyor.

Adayın planları arasında, Savunma Bakanlığı idari alanındaki sorunları hızla çözüme kavuşturmak olduğu ifade ediliyor. Gerekçe olarak, önümüzdeki altı ay içinde Ukrayna'daki savaşın sona erebileceği ve bunun ardından Estonya'ya yönelik doğrudan askeri tehdidin hızla artabileceği öne sürülüyor. Herem'in talebi doğrultusunda, daha bakan atanmadan önce Savunma Bakanlığı Müsteşarı Kaimo Kuusk görevinden alındı.

Eski subaylar, savunma kabiliyetinin güçlendirilmesinin kuşkusuz takdire değer bir amaç olduğunu, ancak hükümet modeli ve başbakanın bir bakanı hangi yetkilerle donatacağının dikkatle incelenmesi gerektiğini vurguluyor.

Yazıda, yasaların ne bakan ne de başbakan tarafından değiştirilebileceği hatırlatılıyor. Yasaları Estonya Parlamentosu (Riigikogu) kabul eder ve değiştirir. Hükümet yasa tasarısı sunabilir ve hızlı görüşülmesini talep edebilir; ancak yasama yetkisi yürütme organına ait değildir. Aday bakanın yetkilerinin bir koşulu da kendi faaliyetini engelleyen yasaları hızlıca değiştirme imkânı olursa, bu siyasi yetkiyle gerçekte neye izin verildiği sorgulanıyor.

Geniş savunma anlayışı ve sorumluluk

İmzacılar, başbakanın hükümetin başı olarak bütünlüğü sağlamak, bakanların yetki alanlarını netleştirmek ve güç, kontrol ile sorumluluğun aynı karar zincirinde yer almasını temin etmekle yükümlü olduğunu belirtiyor. Başbakanın bu sistemde kurumsal dengeyi koruması, tek bir bakanın özel yetkilerinin aracısı olmaması gerektiği ifade ediliyor.

Bir bakanın bakanlıklar ve kurumlar arası müdahale, personel değiştirme ve kendi değerlendirmesine göre faaliyetini engelleyen yasaların hızla kaldırılmasını talep etme yetkisiyle donatılması durumunda, fiilen özel yetkilerle bir 'icra yöneticisi' yaratılmış olacağı uyarısı yapılıyor. Başbakanın böyle bir yönetim modelini neden kabul ettiği sorgulanıyor.

Estonya'nın geniş savunma anlayışına göre ülke savunması yalnızca Savunma Bakanlığı ve Savunma Kuvvetleri'nin görevi değil. Savunma kabiliyeti ekonomi, enerji, iç güvenlik, altyapı, sağlık, eğitim, iletişim ve yerel yönetimler gibi birçok alana bağlı. Bu nedenle savunma alanı genişledikçe başbakanın liderlik rolünün daha da güçlenmesi gerektiği, oysa önerilen modelin ters yönde ilerlediği ifade ediliyor.

Ayrıca ülke savunması ile savunma sanayii arasındaki personel geçişkenliğine dikkat çekiliyor. Estonya İç Güvenlik Servisi'nin (Kaitsepolitseiamet) yıllık raporunda, savunma karar mercileri ile savunma sanayii arasındaki geçişlerin yarattığı risklere işaret edildiği hatırlatılıyor. Bu tür geçişlerin mutlaka yasak olmadığı, ancak roller arasında yeterince net sınır çizilmediğinde çıkar çatışması riski doğduğu belirtiliyor.

Martin Herem'in koronavirüs salgını döneminde Savunma Kuvvetleri komutanı olarak uyguladığı zorunlu aşı kararı nedeniyle onlarca kişinin görevine son verildiği, bu kararlardan bazılarının mahkeme tarafından hukuka aykırı bulunduğu hatırlatılıyor. Yazıda, meselenin aşı yanlısı veya karşıtı olmak olmadığı, kriz dönemlerinde karar alma pratiğiyle ilgili olduğu vurgulanıyor.