Estonya'da doktora sahibi çalışan açığı tartışılıyor

Tartu Üniversitesi (Tartu Ülikool) bilimden sorumlu rektör yardımcısı Mari Moora, Estonya ekonomisinin rekabet gücünün doktora derecesine sahip uzman sayısına bağlı olduğunu söyledi. Moora'nın değerlendirmesine göre ülke, bu alanda hem eğitim hem de istihdam açığını kapatmak için sanayi ile üniversite arasındaki iş birliğini güçlendirmek zorunda.

Estonya'da 25-64 yaş arası çalışma çağındaki nüfusun yalnızca yüzde 1,1'i doktora derecesine sahip. Bu oran Avrupa Birliği ortalamasının (yüzde 1,3) biraz altında kalırken, bilgi yoğun ekonomisiyle öne çıkan İsveç'in (yüzde 2,2) ve güçlü sanayi inovasyonu bulunan Almanya'nın (yüzde 1,9) belirgin biçimde gerisinde yer alıyor.

Doktora mezunlarının sayısı hedefin altında

Haridussilm (Estonya Eğitim Bilgi Sistemi) verilerine göre doktora programlarından mezun olanların sayısı belirlenen 300 kişilik hedefi aşamadı; geçen yıl bu sayı 292 olarak kaydedildi. Devlet, doktoralı insan kaynağındaki sıkıntının farkında ve bu nedenle devlet tarafından finanse edilen genç araştırmacı kadrolarını artırdı. Ancak Moora'ya göre bu yalnızca işin yarısı: genç araştırmacı maaş fonu sadece asgari ücreti karşılıyor. Üniversitenin, araştırmacının bilimsel çalışması, işveren masrafları, çalışma araçları, yurt dışı hareketliliği ve eğitimi gibi giderlerin üstesinden gelmek için aynı miktarı bir kez daha bulması gerekiyor.

Estonya'nın sorunu yalnızca doktoralı kişi sayısının azlığı değil, aynı zamanda bu kişilerin özel sektörde yeterince istihdam edilmemesi. Eurostat verilerine göre 2024 yılında Estonya'daki işletmelerde çalışan 4.416 bilim insanı ve mühendisin yalnızca yüzde 8,4'ü doktora derecesine sahipti. Bu oran Avusturya'da yüzde 16, Slovenya'da ise yüzde 23 seviyesinde. Estonya'da işletmelerdeki bilim insanı ve mühendis sayısı 2023'e kıyasla yüzde 21 artarken, doktoralı çalışan sayısında hiçbir artış yaşanmadı.

Sanayi doktoraları için yeni destekler

Devlet, özel sektördeki araştırma ve geliştirme personeli oranını yükseltmek amacıyla son yıllarda şirketlere çeşitli destek programları sundu. Bunların en yenisi, işverenin ödediği gelir vergisinin bir kısmının karşılandığı 'girişimci araştırma ve geliştirme çalışanı desteği'. Ancak bu programda çalışanın doktora sahibi olup olmadığına bakılmıyor. Bir şirkete sanayi doktoralı araştırmacı alımı ise sektörler arası hareketlilik desteğinden karşılanıyor; bu desteğin son başvuru turu bu yıl Ağustos ayında kapandı.

Moora, karar vericiler ve işverenler arasında doktora eğitiminin yalnızca üniversitenin ihtiyaçlarına odaklandığı, doktoralı kişilerin ise hayattan kopuk ve sadece kendi dar araştırma alanını bilen bireyler olduğu yönünde bir ön yargının hâlâ yaygın olduğunu belirtiyor. Oysa yükseköğretim standardının doktora öğrencisinden beklediği yetkinlikler arasında stratejik yönetim, toplumsal etki değerlendirmesi ve etkili iletişim gibi birçok genel beceri bulunuyor.
Doktoralı kişilerin güçlü yanları arasında belirsiz durumlarda ve sınırlı bilgiyle çalışabilme, büyük veri kümelerini analiz etme, kanıtların kalitesini değerlendirme, karmaşık projeleri yönetme ve zorlu sorunları çözme yeteneği öne çıkıyor.

Tartu Üniversitesi 2022'den bu yana sanayi doktoraları konusunda ciddi adımlar attı. Başlangıçta sanayi doktoralı öğrenci sayısı azken, şu anda üniversiteye kabul edilenlerin yüzde 10'dan fazlası 40'tan fazla partner kuruluştan gelen sanayi doktoralı araştırmacılardan oluşuyor. Bazı kurumlar bilimsel iş birliğine o kadar önem verdi ki üniversiteyle sanayi doktoraları için çerçeve anlaşma imzaladı. Bunlardan biri olan Cybernetica AS'de on kadar doktora sahibi derecesini tamamladı ve birkaç genç araştırmacı hâlâ Tartu Üniversitesi ile ortak bilimsel çalışma yürütüyor.

Şirketin yönetim kurulu üyesi ve bilgi güvenliği enstitüsü müdürü Dan Bogdanov, şirkette çalışan doktora öğrencilerinin güçlü yönleri olarak hızlı öğrenme kapasitesini ve entelektüel çaba gösterme yeteneğini öne çıkarıyor. Doktora öğrencilerinin katkısıyla şirket, güvenli veri analizi sistemleri geliştirerek e-devletin işleyişini, ülkeler arası istatistik toplanmasını ve uydu trafiğini kolaylaştırdı.

Sanayi doktoraları programının partnerleri arasında Estonya sağlık kurumları da dikkat çekiyor; buralardan yaklaşık yirmi çalışan doktora programlarına katıldı. Bu kişilerin araştırma konuları yalnızca klinik tıpla sınırlı kalmayıp örgüt ve ekip gelişimi gibi daha genel alanlara da uzanıyor.

Bilgi yoğun şirketlerde, dar uzmanlık alanındaki uzman ihtiyacının üniversitelerin karşılayabileceğinden daha büyük olduğu sık görülen bir durum. Örneğin Icosagen AS'in bilim direktörü Mart Ustav Jr, bir üniversite iş birliği seminerinde Estonya üniversitelerinin şu anda şirketin araştırma ve geliştirme faaliyetleri için ihtiyaç duyduğu üst düzey uzmanları yeterince yetiştiremediğini belirtti. Bu nedenle sanayi doktoraları, Icosagen için şirketin ihtiyaç duyduğu araştırma konularıyla ilgilenen ve aynı zamanda doktora derecesi alan bilim insanlarının yetiştirilmesine olanak tanıyan değerli bir iş birliği biçimi.

Moora'ya göre asıl soru doktoralı kişilerin özel sektöre neden girmediği değil, ekonominin özel sektörün doktoralı uzmanlara daha fazla ihtiyaç duyacağı şekilde nasıl dönüştürüleceği. Estonya'nın daha yüksek katma değerli bir ekonomiye geçmesi için araştırma ve geliştirme yoğun şirket sayısının, üniversite-sanayi iş birliğinin ve işverenlerin doktora sahiplerinin becerileri konusundaki farkındalığının artması gerekiyor.