Estonya'da doğa restorasyonu planının maliyeti 4 milyarı Euro'yu aşacak

Estonya hükümeti, bu yıl içinde onaylamayı vaat ettiği doğa restorasyonu planının 2050 yılına kadar 4 milyar Euro'yu aşan bir maliyet getireceğini açıkladı. Planın ekonomi ve arazi sahipleri üzerindeki etkileri hâlâ değerlendirilmedi. Uzmanlar, bu değerlendirmenin karar alınmadan önce yapılması gerektiğini vurguluyor.

Doğa restorasyonu planı hazırlama zorunluluğu, 2024 yılında kabul edilen Avrupa Birliği doğa restorasyonu tüzüğünden kaynaklanıyor. Her üye ülke, hangi zarar görmüş yaşam alanlarını, nerede, ne zaman ve ne pahasına eski hâline getireceğini kayıt altına almak zorunda.

Planın kapsamı ve maliyeti

İklim Bakanlığı tarafından Eylül ayında tanıtılan taslak plan, bataklıkların su rejiminin yeniden düzenlenmesi ve geleneksel çayırların bakımından barajların balıklara açılmasına kadar 36 farklı önlem içeriyor. Plana göre 2030 yılına kadar tahmini maliyet 948 milyon Euro'yu aşıyor; 2031-2050 arasında ise yaklaşık 3,7 milyar Euro daha eklenmesi bekleniyor.

İşverenleri temsil eden kuruluşlar, planın hazırlık komisyonunda yer alıyor ve başından beri üç temel sorunun yanıtını istiyor: Her bir faaliyetin doğaya ne gibi fayda sağlayacağı, ne kadara mal olacağı ve ekonomiyi nasıl etkileyeceği. Ancak bugüne kadar kapsamlı bir yanıt alınamadı. Etki değerlendirmesi henüz başlamadı bile; İklim Bakanlığı, daha kapsamlı bir çalışma için zaman kalmadığı için planı ön değerlendirmelere dayanarak hükümete sunmayı planlıyor.

İşverenler, bunun yanlış bir sıralama olduğunu savunuyor. Etki analizinin amacı, sonuçlara göre önlemlerin değiştirilmesi, yerine başkasının konması veya tamamen çıkarılmasıdır. Analiz, seçenekler fiilen belirlendikten sonra karar vericilere ulaşırsa, yalnızca bir formaliteye dönüşür. İşverenler, yaz aylarında diğer işveren ve arazi sahibi kuruluşlarıyla birlikte, kapsamlı bir etki analizi için ayrılan sürenin gerçekçi olmadığı uyarısında bulunmuştu; şimdi bu süre daha da kısaldı.

Plan, yalnızca orman sahipleri ve çiftçileri ilgilendiriyor gibi görünse de aslında her vergi mükellefini, çalışanı ve yerel hizmet kullanıcısını etkiliyor. Örneğin, devlet ormanlarından piyasaya daha az kereste sunulursa, bunu yerel üreticiler, dolayısıyla istihdam ve ihracat hissedecek; en çok da işveren sayısının zaten az olduğu bölgelerde.

Doğa restorasyonu planının getirdiği uzun vadeli mali yükümlülükler, eğitim, sağlık ve güvenlik ihtiyaçlarından ayrı değil, onlarla birlikte değerlendirilmeli.

Bir diğer sorun da finansman. Taslak plana göre 2024-2030 dönemi maliyetlerinin yaklaşık 575 milyon Euro'su karşılanmış durumda. Yaklaşık 374 milyon Euro için kaynak hâlâ aranıyor; büyük ölçüde müzakereleri süren Avrupa Birliği'nin bir sonraki bütçesinden bekleniyor.

2030 sonrası için gereken milyarlarca Euro ise çok daha belirsiz. Ayrıca 948 milyon Euro'luk rakam hâlihazırda yürütülen faaliyetleri de içeriyor; bu nedenle planın ne kadarının gerçekten yeni bir harcama olduğu net değil. Çoğu faaliyet restorasyon çalışmasıyla bitmiyor; ardından yıllarca süren bakım, izleme ve tazminat ödemeleri geliyor.

Belirsizlik yatırımları caydırıyor

Kimse 2050'ye kadar uzanan bir finansmanın şimdiden kesinleşmiş olmasını beklemiyor; ancak inandırıcı bir finansman planı şart. Beklenen AB desteği gelmezse, faaliyetlerin hacminin, zamanlamasının veya biçiminin nasıl değişeceği önceden bilinmeli. Kaynak yetersiz kalırsa, fatura sessizce arazi sahibinin, işletmenin veya yerel yönetimin sırtına yüklenmemeli.

İklim Bakanlığı, planın merkezinde arazi sahiplerine yönelik destek ve tazminatların bulunduğunu, yasakların olmadığını ve özel mülk sahipleri için katılımın gönüllü olduğunu vurguluyor. Bu doğru bir yön.

Ancak finansmanı garanti edilmeyen bir destek, arazi sahibi için yalnızca bir vaatten ibaret. Örneğin, komşu arazide hendekler kapatıldığı için ormanı daha bataklık hâle gelen bir orman sahibi, hangi koşullarda katılacağını, ne kadar gelirden vazgeçeceğini ve bunu kimin tazmin edeceğini önceden bilmek zorunda. Şu anda bu detaylar yazılı değil. Belirsiz bir vaat, gönüllü katılımcı çekmez, aksine onları uzaklaştırır ve yatırımları da yavaşlatır.

Bu, doğa restorasyonunun gereksiz olduğu anlamına gelmiyor. Temiz su, verimli toprak ve sağlıklı orman, işletmeler için de üretimin temeli. Tüzüğü uygulamak Estonya'nın yükümlülüğü ve gecikmenin de bir bedeli var. Tam da bu nedenle her Euro, doğaya en çok fayda sağlayacak yere yönlendirilmeli.

Bunun için paranın karşılığında ne elde edildiğini bilmek gerekiyor. Restore edilen hektar sayısı yapılan işin hacmini gösterir, ancak doğanın durumunun iyileşip iyileşmediğini göstermez. Her önemli önlem için beklenen sonuç bilimsel temelde gerekçelendirilmeli ve alternatiflerle karşılaştırılmalı; böylece aynı faydayı daha düşük maliyetle ve rekabet gücüne daha az etkiyle sağlayan çözüm bulunabilir.

Komşulara da bakmakta fayda var. Estonya işletmelerine getirilen maliyet ve kısıtlamalar Finlandiya veya Letonya'dakinden daha ağırsa, bu doğrudan yatırımların nereye gideceğini etkiler.

İşverenler bu nedenle, Aralık ayına kadar etkisi yeterince değerlendirilmeyen bir önlemin hükümete sunulacak plandan çıkarılmasını ve kararın sonraya bırakılmasını öneriyor. Bunun için zaman var.

Eğer önlemlerin finansman kaynağı yoksa, planda açıkça şu ilke onaylanmalı: mevcut faaliyetlerin ötesine geçilecekse, bu ancak bütçe elverdiği ölçüde yapılır. Avrupa Komisyonu'na bu yılın sonunda planın ilk versiyonu sunulacak; nihai plan ise ancak 1 Eylül 2027'de teslim edilecek. Aradaki süre, yükümlülüğe dönüşmeden önce önlemleri kapsamlı şekilde analiz etmek için kullanılabilir.

Hükümet, planın Estonya'nın altından kalkabileceği bir plan olacağını vaat etti. Bu vaadi kontrol etmenin yolu, karşılanabilirliğin yükümlülükler alınmadan önce kanıtlanmasıdır, sonra değil.