Estonya'da bölgesel kalkınma politikası için köklü değişim çağrısı

Estonya'da bölgesel kalkınma politikasının bugüne kadar bölgesel gelişmişlik farklarını azaltmayı başaramadığı belirtiliyor. Bir grup uzman, ülkenin bölgesel politikasının yeniden başlatılması gerektiğini savunuyor. Uzmanların önerileri arasında, sektörel kalkınma planlarıyla aynı statüye sahip ulusal bir bölgesel kalkınma stratejisi hazırlanması ve bölge politikasının hükümet düzeyinde koordine edilmesi yer alıyor. Öneriyi kaleme alan isimler arasında Rivo Noorkõiv, Veiko Sepp, Kersten Kattai, Garri Raagmaa, Mihkel Laan, Ülari Alamets ve Mikk Lõhmus bulunuyor.

Verilere göre Harju ilçesinin verimliliği ülke ortalamasının yaklaşık dörtte bir oranında üzerinde seyrederken, diğer birçok ilçede verimlilik yüzde 75'in altında kalıyor. İstihdam da giderek merkeze kayıyor: 2011'de Tallinn ve Tartu, Estonya'daki işlerin yüzde 43'ünü barındırırken bu oran 2021'de yüzde 52'ye çıktı. Yönetici ve üst düzey uzmanların neredeyse üçte ikisi, mesleki, bilimsel ve teknik işlerin ise dörtte üçünden fazlası bu iki kentte toplanmış durumda.

Nüfus projeksiyonu ve bölgesel dengesizlik

Ulusal mekânsal planın nüfus tahmininin devam senaryosuna göre, Estonya'nın 78 belediyesinin yarısından fazlası 2050'ye kadar nüfusunun dörtte birinden fazlasını, dokuz belediye ise yarısından fazlasını kaybedecek. Harju ve Tartu ilçeleri dışındaki 13 ilçe, 2000-2025 arasında toplam 150 binden fazla sakini kaybetti.

Zenginliğin, fırsatların ve kamu hizmetlerinin birkaç kentte toplandığı bu tablo, nüfusun geniş kesimlerinde adaletsizlik ve dışlanma duygusunu büyütebilir. Uzmanlar, geride kalan bölgelerdeki verimlilik ve istihdam açığının kullanılmayan toplumsal potansiyel anlamına geldiğini, işsizliğe bağlı nüfus kaybı ve yaşlanmanın ise doğrudan bir güvenlik riski oluşturduğunu vurguluyor.

Önerilere göre amaç tüm bölgeleri aynı hale getirmek ya da Tallinn'deki kaynağı yeniden dağıtmak değil. Bunun yerine başkent bölgesindeki sermaye ve şirketleri yurt dışına taşınmak yerine Estonya'nın başka bölgelerinde yeni değer üretmeye yönlendirecek mekanizmalar kurulmalı. Uzmanlar, bölgesel bakış açısının AB'nin 2028 sonrası ulusal planında yer aldığını ancak odağın yerel hizmetler ve altyapıyla sınırlı kaldığını belirtiyor. Ekonomik rekabet gücünü artırmaya yönelik önlemlerin ise ağırlıklı olarak ülke geneline yönelik olduğunu ve fiilen Tallinn ile Tartu şirketlerine ulaştığını ifade ediyorlar.

Dört başlıkta çözüm önerisi

Dengesizliği gidermek için dört alanda çalışma yapılması öneriliyor. İlk ve en önemli değişiklik girişimcilik ve yenilik politikasında. Birçok ilçede sanayi ekonominin bel kemiği olsa da düşük katma değerli faaliyetler ağır basıyor; ucuz girdi maliyetine dayalı eski avantaj artık geçerli değil. İşlevsel bölgelere dayalı uzun vadeli girişimcilik ve iş ortamı programları, yatırım, altyapı, beceri geliştirme, yenilik ve teknoloji transferini tek çatı altında birleştirmeli.

İkinci olarak, ulusal rekabet gücü önlemlerine net bir bölgesel denkleştirme mekanizması eklenmesi gerekiyor. Bir bölgenin kişi başına GSYH'si ne kadar düşükse, ekonomi politikasının denkleştirici etkisi o kadar güçlü olmalı. Mevcut farklar göz önüne alındığında, rekabet gücü için öngörülen 604 milyon avronun yaklaşık yüzde 70'inin, yani 420 milyon avronun Harju ilçesi dışına ulaşması gerektiği hesaplanıyor.

Üçüncü olarak işlevsel bölge işgücü piyasalarının güçlendirilmesi öneriliyor. Harju ve Tartu dışındaki işgücü havuzu küçülüyor ve ev-iş arası ulaşım belediye, hatta ilçe sınırlarını aşıyor. Bölgesel işgücü piyasalarının birleşik toplu taşıma hatlarına, bilet sistemine ve hizmet standartlarına ihtiyacı var. Hedef, insanların bir saat içinde toplu taşımayla işlevsel bölge merkezine ulaşabilme oranını artırmak olabilir. Çalışan bir işgücü piyasası için çalışan bir konut piyasası da gerekiyor; birçok yerde yeni veya yenilenmiş konutların piyasa değeri inşaat maliyetinin altında kalıyor. Kredi teminat değerindeki bölgesel farklar garanti ve kredilerle azaltılmalı, piyasa başarısızlığı yaşanan yerlerde nitelikli belediye konut stoku desteklenmeli.

Uzmanlar, bölgesel politikayı tek bir bakanın ya da küçük bir dairenin işi olarak görmenin yanlış olduğunu, bunun doğası gereği sektörler arası bir konu olduğunu vurguluyor. Bölgesel etkileri değerlendirme sorumluluğunun her bakanlıkta yeterince üst düzey bir yönetime verilmesi gerektiği belirtiliyor. Bölgesel kalkınmaya Riigikogu'da (Estonya parlamentosu) da daha fazla yer ayrılması, örneğin bölgesel kalkınma ve yerel yönetimler üzerine kalıcı bir komite kurulması ve yıllık genel kurul tartışmaları düzenlenmesi öneriliyor.

Bölgesel haritanın gerçek insan hareketlerine göre çizilmesi gerektiği savunuluyor. Güçlendirme çalışmalarının temeli, ulusal mekânsal planda tanımlanan işlevsel kentsel bölgeler olmalı. Her şey her yerde yapılamaz ve tek bir model her yere uymaz. Tallinn ve Harju ilçesi diğer Kuzey Avrupa başkent bölgeleriyle yarışırken, Tartu'nun avantajı üniversitelerinin araştırma ve geliştirme kapasitesinde. Daha büyük ilçe merkezleri ise yerel kaynaklara dayalı sanayiye yaslanabilir. Bölgesel kalkınma örgütlerinin tek bir ağda birleştirilmesi, küresel rekabet için gereken uzmanlık, ölçek ve akıllı finansman açısından gerekli görülüyor.

Uzmanlara göre hükümet, işlevsel bölgeler için potansiyellerine dayalı gelişme hedefleri, önlemler, finansman ve göstergeler belirlemeli ve bunu bir kalkınma anlaşmasıyla resmileştirmeli. Önerilerin özü, yeni ve maliyetli önlemler eklemek değil, mevcut politikaları bölgeselleştirmek. Bölgesel politika, genellikle zaten yüksek düzeyde olan yerel yönetim hizmetlerini desteklemek yerine yeni işler yaratmaya odaklanmalı. 2028 sonrası ulusal plan, bir sonraki AB fon dönemi başlamadan Estonya'nın bölgesel politikasını yeniden şekillendirebilir.