Estonya Yüksek Devlet Görevlilerinin Cumhurbaşkanlığına Aday Olması Mümkün mü?

Estonya'da yaz aylarında sıcak bir tartışma yaşanıyor: Adalet Şansölyesi görevinden istifa etmeden cumhurbaşkanlığına aday olabilir mi? Hukukçu Janar Jäätma, bu sorunun yalnızca Adalet Şansölyesi'ni değil, teorik olarak Devlet Denetleme Kurumu Başkanı ve Yüksek Mahkeme yargıçları gibi diğer üst düzey devlet görevlilerini de ilgilendirdiğini belirtiyor.

Jäätma, Riigiõiguse blogunda yayımlanan yazısında, cumhurbaşkanı adaylığının henüz cumhurbaşkanı olmak anlamına gelmediğini ve mevcut görevin fiilen yürütülmesinin söz konusu olmadığını vurguluyor. Ona göre, bağımsızlık gerekliliği, bir kişiyi başka bir göreve aday olduğu için mevcut görevinden istifa etmeye zorlayacak şekilde yorumlanmamalıdır.

Anayasa'nın 79. maddesine göre, cumhurbaşkanı adayı olabilmek için doğuştan Estonya vatandaşı olmak ve en az 40 yaşında olmak yeterli. Anayasa, adayın önceki görevinden istifa etmesi gibi bir şart öngörmüyor. Ayrıca, Devlet Denetleme Kurumu, Adalet Şansölyesi ve mahkemelerle ilgili yasalarda da bu görevlilerin cumhurbaşkanlığına aday olmak için istifa etmeleri gerektiğine dair bir kural bulunmuyor.

Jäätma'ya göre, bir kişi aynı anda birden fazla görevi fiilen yürütmüyor. Cumhurbaşkanı seçilmesi durumunda, göreve başlama töreniyle birlikte diğer tüm görevleri sona eriyor (Anayasa madde 84). Yani, en geç göreve başlama anında kişi yalnızca cumhurbaşkanı olarak görev yapabilir.

Soyut bağımsızlık mı, somut çıkar çatışması mı?

Jäätma, bağımsızlık gerekliliğinin kişiye tanınmış bir güvence olduğunu ve bu güvencenin, kişinin başka bir makama aday olması durumunda istifa etmesini zorunlu kıldığı şeklinde yorumlanmaması gerektiğini savunuyor. Ona göre, tek başına cumhurbaşkanlığına aday olmak, mevcut görevde bağımsızlık ilkesinin ihlali değildir. Asıl mesele, aday adaylık döneminde, görevdeyken ele alması gereken konularla ilgili siyasi vaatlerde bulunup bulunmadığıdır.

Eğer aday, cumhurbaşkanlığına adaylığı sırasında mevcut göreviyle ilgili belirli konularda siyasi görüş bildirir veya vaatlerde bulunursa, bu durum bağımsızlık ilkesini ihlal edebilir. Örneğin, bir yargıç, adaylık sırasında belirli bir yasanın anayasaya uygunluğu konusunda görüş bildirirse, o konudaki davalarda tarafsızlığı sorgulanabilir. Ancak bu tür açıklamalar, doğrudan görevden istifa etmeyi gerektirmez; ilgili kişi hakkında bağımsızlık şüphesi doğarsa, yargıç davadan çekilme (redd-i hâkim) müessesesi devreye girebilir.

Devlet Denetleme Kurumu Başkanı ve Adalet Şansölyesi için yasalarda açık bir çekilme prosedürü öngörülmemiş olsa da, Jäätma bu durumun istifa zorunluluğu doğurmaması gerektiğini ifade ediyor. Ona göre, bu görevlilerin adaylık sürecinde de profesyonel davranacakları, siyasi görüş ve vaatlerden kaçınacakları varsayılmalıdır.

Jäätma, bu tartışmada eski Başbakan Juhan Parts'ı örnek veriyor. Parts, Devlet Denetleme Kurumu Başkanı iken aktif parti siyasetiyle uğraşmış ve seçim vaatlerinde bulunmuştu. Ancak cumhurbaşkanı, aktif parti siyasetinin içinde yer almaz ve cumhurbaşkanı adayı, parlamento seçimlerine katılan bir kişi gibi siyasi vaatlerde bulunmaz. Bu nedenle Parts'ın durumu, cumhurbaşkanlığı adaylığı için emsal teşkil etmez.

Sonuç olarak Jäätma, mevcut hukuki düzenlemenin, yüksek devlet görevlilerinin cumhurbaşkanlığına aday olmasına engel olmadığını, ancak adaylık sürecinde bu görevlilerin bağımsızlık ve tarafsızlık ilkelerini korumaları gerektiğini ifade ediyor.