Estonya, Molotov-Ribbentrop Paktı ve büyük güçlerin gerçekçi politikasının kıskacında

1930'ların ikinci yarısında Avrupa siyaset sahnesine iki totaliter rejim damgasını vurdu: Adolf Hitler'in Nazi Almanyası ve Josef Stalin'in Sovyetler Birliği. Hitler, 1938-39'da Avusturya'yı ve Çekoslovakya'nın bir bölümünü ilhak ederek öne geçmişti. Stalin ise henüz uluslararası politikada belirleyici bir rol oynayamamıştı ancak komünist dünya devrimi planlarından vazgeçmemişti.

Stalin'in oyunu

1939 yazında Avrupa'nın kaderi, Stalin'in tercihlerine bağlıydı. Almanya'nın Polonya'ya toprak talepleri vardı; İngiltere ve Fransa Polonya'ya güvence vermişti. Hitler, iki cephede savaştan çekindiği için bu güvence onu durduruyordu. Sovyetler'in de garantöre katılması Hitler'in yayılmasını teorik olarak durdurabilirdi ancak Polonya, Sovyet garantisine karşıydı; Kızıl Ordu'nun yardıma geldikten sonra ülkeyi terk etmeyeceğinden ve Polonya'nın Sovyetleştirileceğinden haklı olarak korkuyordu.

Stalin, 1939 baharından beri hem İngiltere ve Fransa'yla hem de Almanya'yla müzakere yürütüyor, en avantajlı anlaşmayı arıyordu. Amacı, savaşa katılmadan önce mümkün olduğunca fazla zaman kazanmak ve kendi koşullarıyla anlaşmaktı. Stalin'in odak noktası Finlandiya Körfezi'nden Karadeniz'e uzanan bölgeydi. Hitler'den daha iyi bir teklif geldiğini öğrenince 21 Ağustos'ta İngiltere ve Fransa ile müzakereleri aniden kesti.

Pakt ve gizli protokoller

23 Ağustos 1939'da Almanya Dışişleri Bakanı Joachim von Ribbentrop ve Sovyet Dışişleri Halk Komiseri Vyaçeslav Molotov Moskova'da bir saldırmazlık anlaşmasına ve gizli ek protokollere imza attı. Anlaşmanın açık kısmı, tarafları birbirine karşı saldırıdan kaçınmaya mecbur tutuyordu. Gizli protokoller ise Doğu Avrupa'yı nüfuz alanlarına bölüyordu: Finlandiya, Estonya ve Letonya'yı kapsayan Baltık devletleri ve Romanya'ya ait Besarabya Sovyet nüfuz alanına bırakılıyordu. Polonya iki ülke arasında bölünecekti; Litvanya ise başlangıçta Almanya'ya verilmişti.

Polonya işgalinden sonra 28 Eylül'de imzalanan Sovyet-Alman Dostluk ve Sınır Anlaşması ile Litvanya Sovyet nüfuz alanına eklendi, Almanya'ya da Polonya'nın Lublin bölgesi verildi.

Savaş ve Baltık'ın kaderi

Pakt, Hitler'in 1 Eylül'de Polonya'ya saldırmasını mümkün kıldı; bu tarih II. Dünya Savaşı'nın başlangıcı sayılır. Stalin, Batı'nın tepkisini bekleyerek Polonya'nın doğusuna ancak 17 Eylül'de girdi ve böylece savaşın sembolik tek suçlusu Hitler oldu. 28 Eylül'de Brest-Litovsk'ta iki ülke Polonya zaferini ortak askeri geçit töreniyle kutladı.

Sovyetler Birliği, gizli protokole dayanarak Baltık devletlerine 'üs anlaşmaları' adıyla bilinen karşılıklı yardım anlaşmalarını dayattı. Bu anlaşmalar, Estonya dahil sınır devletlerinde askeri üs kurmaya izin veriyordu. Finlandiya üs kurulmasını reddedince Sovyetler'in başlattığı Kış Savaşı çıktı. Finlandiya, doğusundaki bazı bölgeleri kaybetti ve Finlandiya Körfezi'nde Kızıl Ordu üsleri kabul etmek zorunda kaldı, ancak bağımsızlığını korudu.

Haziran 1940'ta, dünya Hitler'in Paris zaferini izlerken Sovyetler Birliği Baltık devletlerini işgal etti, ilhak etti ve derhal kitlesel baskı ile Sovyetleştirme başlattı.

Paktın çöküşü ve sonuçları

Pakt, 22 Haziran 1941'de Almanya'nın SSCB'ye saldırmasıyla geçersiz oldu. Gizli protokol baştan beri yasa dışıydı; Mayıs 1945'te taraflardan biri olan Hitler'in Almanyası'nın varlığı sona erdi. Ancak paktla belirlenen nüfuz alanları, SSCB'nin çöküşüne kadar sürdü; çünkü Batılı ülkelerin gerçekçi politikası bunu değiştirmeye istekli ya da muktedir değildi. Buna karşın Batılı güçler, Baltık devletlerinin Sovyetler tarafından ilhakını hukuken tanımadı; bu da 1991'de bağımsızlığın yeniden kazanılmasını kolaylaştırdı. SSCB, gizli protokollerin varlığını 1989'a kadar inkâr etti; o yıl Sovyet Halk Temsilcileri Kongresi paktı ve gizli eklerini hükümsüz ilan etti. Paktın etkileri ancak eski Sovyet ordusunun Baltık devletleri ve Doğu Avrupa'nın diğer bölgelerinden çekilmesiyle tamamen ortadan kalktı.