Estonya Anayasa Mahkemesi'nden karar: silinen suç kaydı bilgilerinin yayımlanması anayasaya aykırı

Estonya'nın en üst yargı organı Riigikohus (Estonya Anayasa Mahkemesi), ceza sicili kanununun belirli ağırlıktaki uyuşturucu suçu veya kundaklama suçundan hüküm giyen kişilerin bilgilerinin, ceza kaydından silindikten sonra da mahkeme kararlarında yayımlanmasını öngören hükmünü anayasaya aykırı ve geçersiz ilan etti. Karar gereği Riigikogu (Estonya Parlamentosu) ilgili kanunu gözden geçirmek zorunda.

Ceza sicili kanununda, hüküm giydikleri suçların listesi yer alıyor ve bu suçlardan mahkûm olan kişilerin adları ile kimlik numaraları, ceza bilgileri sicilden silindikten sonra dahi internet üzerinden erişilebilen mahkeme kararlarında açıklanıyor.

Bu yılın 9 Haziran itibarıyla kanun hükmü 8.714 kişiyi kapsıyordu. Bunlardan 5.362'si büyük miktarda, yani en az on doz uyuşturucu maddenin işlenmesi suçundan cezalandırılmıştı.

2006-2017 yılları arasında suçtan hüküm giymiş beş kişi, bilgilerinin yayımlanmasının durdurulması için mahkemeye başvurdu. Başvuruculardan dördü uyuşturucu suçu, biri ise kundaklama suçundan cezalandırılmıştı.

Başvurucular, silinen ceza bilgilerinin yayımlanmasının kendilerinin ve aile üyelerinin itibarını zedelediğini, sosyal hayata uyumlarını ve iş bulmalarını zorlaştırdığını ileri sürdü. Tartu Bölge Mahkemesi başvuruları haklı buldu ve söz konusu kanun hükmü hakkında anayasaya uygunluk denetimi başlattı.

Mahkeme: Süresiz yayımlama ölçülü değil

Riigikohus, salı günü yayımlanan iki kararında, anayasanın kişinin özel hayatına kamu düzeni ile başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması amacıyla müdahaleye izin verdiğini vurguladı. "Silinen ceza bilgilerinin açıklanmasında yeni ağır suçları önlemek ve başkalarının temel haklarını korumak meşru bir amaçtır" denilen kararda, ancak uyuşturucu suçu veya kundaklama suçundan cezalandırılan tüm kişilerin bilgilerinin süresiz olarak yayımlanmasının ölçülü ve gerekçeli olmadığı belirtildi.

Riigikohus, ceza kanununun 184. maddesinde sayılan uyuşturucu suçlarının çok farklı ağırlıkta olabileceği konusunda bölge mahkemesiyle aynı görüşte. Buna göre hangi maddenin ve ne kadar miktarda işlendiği ya da maddenin başkasına verilip verilmediği önem taşıyor. Cezaların aralığı da bir yıldan ömür boyu hapse kadar uzanıyor. Üst mahkeme, başvurucuların alt sınıra yakın ertelenmiş hapis cezası aldığını ve eylemlerin üzerinden uzun zaman geçtiğini belirtti.

Kundaklama suçu (404. madde) için kanunda para cezası veya beş yıla kadar hapis öngörülüyor; yani yasa koyucu bunu ağır bir suç olarak değerlendirmemiş. Bu madde kişinin hayatını ve sağlığını tehlikeye atmayı cezalandırıyor, gerçek bir sonucun doğmasını değil. Ayrıca rastgele nitelikteki kundaklama ile sistematik davranış, piromani dahil, birbirinden ayrılmıyor. Somut olayda başvurucu kundaklamayı 2006 yılında 18 yaşındayken işlemiş ve sonrasında bu tür bir suçtan cezalandırılmamış.

Riigikohus, silinen ceza bilgilerinin yayımlanmasının esasen ömür boyu süren bir sosyal ek ceza olduğunu vurguladı. "Bu durum, cezasını çekmiş kişinin yeniden topluma katılmasını zorlaştırarak özel hayatına, iş ve eğitim olanaklarına sınırlama getiriyor. Ayrıca damgalayıcı bilgi, hükümlünün yakınlarını, aralarında küçük çocukların da bulunduğu aile üyelerini etkileyebiliyor" denildi.

Bu nedenle Riigikohus, ceza sicili kanununun uyuşturucu suçu (ceza kanununun 184. maddesinin 1. ve 2. fıkraları) veya kundaklama (404. madde) işleyen kişilerin bilgilerinin ceza sicilinden silindikten sonra da mahkeme kararında yayımlanmasını öngören hükmünü anayasaya aykırı ve geçersiz buldu.

Parlamento kanunu değiştirebilir

Riigikohus kararı, beş başvurucu ve aynı suçlardan hüküm giyip bilgilerinin silinmesi konusu mahkemelerde halen derdest olan tüm kişiler için derhal yürürlüğe girdi. Ancak mahkeme, diğer silinmiş ceza kaydı sahipleri bakımından kararın yürürlüğe girmesini altı ay erteledi; bu süre parlamento kanunu değiştirebilsin diye tanındı.

Riigikohus, bazı uyuşturucu suçları ve kundaklamalar bakımından silinen ceza bilgilerinin yayımlanmasının hâlâ gerekçeli olabileceğini, yasa koyucunun durumu artık farklı şekilde çözebileceğini açıkladı. Örneğin mahkemeye, hükümlü bilgilerinin silinmesini talep ettiğinde cezanın yayımlanmasının gerekli olup olmadığını her somut olayda değerlendirme yetkisi verilebilir. Ayrıca silinen ceza bilgilerinin yayımlanması, cezanın uzunluğu, fiilen çekilmiş olması veya suçun ya da failin tehlikeliliğini yansıtan diğer koşullarla daha genel biçimde ilişkilendirilebilir.

Üst mahkeme, çözüm bulunurken yasa koyucunun mahkemelere gereksiz ek iş yükü doğmamasını ve düzenlemenin AB hukukuyla uyumlu olmasını da göz önünde bulundurması gerektiğini belirtti.