Eski polis: devlet, sorunlu çocuğu polis gelmeden görmeli

Estonya'da uzun yıllar polislik yapmış Viktor Eksi, devletin risk altındaki bir çocuğu polis kapıya dayanmadan fark etmesi gerektiğini yazdı. ERR portalında yayımlanan değerlendirmesinde Eksi, ağır bir şiddet olayının ardından devletin büyük bir hızla harekete geçtiğini, ancak asıl zararın zaten çoktan oluştuğunu belirtti. Ona göre soruçlar, uzmanlar, risk değerlendirmeleri ve gerektiğinde kapalı kurumlar ciddi para ve zaman gerektiriyor; en çok zararı ise mağdur görüyor.

Eksi, 14 yaşındaki "Markus" üzerinden tipik bir tablo çizdi. Çocuğun okul başarısı düşer, devamsızlığı artar; sosyal hizmet uzmanı elinden geleni yapar. Aile hekimi tekrarlayan baş ağrıları ve uyku sorunları için onu muayene eder, o da elinden geleni yapar. Komşular bir ay içinde birkaç kez daireden gelen çığlık ve gürültü nedeniyle polisi arar.

Devriye olayı kaydeder ve gerekirse çocuk koruma hizmetine bildirir. Hizmetin çalışanı aileyle iletişime geçer; anne ciddi bir şey olmadığını, sadece zor bir dönemden geçtiklerini söyler. Herkes kendi üzerine düşeni kuralına uygun yapar. Yine de aylar sonra olay bir alışveriş merkezine taşınır: Markus ve arkadaşları başka bir genci döver. Biri kavgayı videoya çeker, görüntü sosyal medyada yayılır, mağdurda gerçek yaralanmalar oluşur.

Sistem bu noktada aniden çok etkili çalışmaya başlar: kanıtlar toplanır, yargı süreci yürütülür, çocuk koruma hizmeti, okul, gerektiğinde savcılık ve mahkeme devreye girer. Daha önce farklı yerlerde duran bilgi parçaları bir anda birleşir; ama artık ortada kaçınılmaz biçimde bir de mağdur vardır.

Her kurum kendi penceresinden bakıyor

Eksi, Tartu Üniversitesi'nden araştırmacılar Anna Markina ve Mari-Liis Mägi'nin ERR'de yayımlanan yazısına atıfla, okulun okulda olanla, aile hekiminin sağlıkla, çocuk koruma hizmetinin aileyle, polisin yasa ihlaliyle ilgilendiğini hatırlattı. Her kurum yalnızca kendi parçasını görür; bütünlük genellikle ancak bir şey olduktan sonra ortaya çıkar.

Bu noktadan sonra tartışma genellikle cezaya kayar: Gençlere fazla mı hoşgörülüyüz, sorumluluk yaşı düşürülmeli mi? Eksi'ye göre bu sorular yanlış değil, ama zamanlaması tuhaf; çünkü en ucuz ve en insani müdahale fırsatı çoktan kaçırılmıştır.

Adalet Bakanlığı ceza politikasından sorumlu genel müdür yardımcısı Mari-Liis Sööt da yalnızca daha ağır cezaların suç oranını düşürmeye yetmeyeceğini, suça katılım ve radikalleşmenin önlenmesinin ilk suçtan önce başlaması gerektiğini yazmıştı.

Eksi, polisin işinin tek tek olaylara odaklandığını belirtiyor: Alarm merkezi çağrıyı alır, devriye gelir, tehdidi değerlendirir, ihlali durdurur, ilk bilgileri toplar; ardından bir sonraki çağrıya geçilir. Sistem için bu bir epizottur, çocuk içinse hayat hikâyesindeki bir noktadır; bu iki bakış asla kendiliğinden kesişmez.

Tek bir suç işlemiş gençlerin çoğunun polisin daimi müşterisi olmadığını vurgulayan Eksi, ergenlik çağında aptallıkların olabileceğini ve her kavgadan sonra geleceğin suçlusunu aramanın yanlış olacağını söylüyor.

Tek tek sinyaller uyarıya dönüşmüyor

Markina ve Mägi'nin haklı olarak belirttiği gibi, şiddetin önemli bir bölümü görece az sayıda genç tarafından işleniyor. Peki tek tek olaylardan bir örüntü çıkmaya başlayanları nasıl tespit etmeli?

Okul devamsızlığı, ev içi şiddet, tekrarlanan polis başvuruları, uyuşturucu kullanımı, saldırgan arkadaş grubu... Bu işaretlerden hiçbiri tek başına çocuğun geleceği hakkında kesin bir şey söylemez; ama bir araya geldiklerinde tek bir kavgadan farklı bir bilgi sunar. Ne var ki bu işaretler genellikle ortak bir resme sahip olmayan farklı kurumlarda ortaya çıkar.

Eksi'ye göre bir çocuk için "bu çocuk zaten bizim tanıdığımız" ifadesi polis kayıtlarında neredeyse gelişigüzel geçiştirilir; oysa bu, normalden çok daha fazla endişe yaratmalıdır. Tekrarlanan polis başvuruları kişinin gelecekteki ağır bir suçlu olduğu anlamına gelmez; ancak sorunun kendiliğinden çözüleceği umudunun giderek dayanaksızlaştığını gösterir.

Okul biliyor, çocuk koruma hizmetine başvurulmuş, aile hekimi yardım etmiş, polis eve gelmiş; yine de kimse bu gencin bütün hikâyesini bilmiyor. Çocuk, pazartesi bir eğitim sorunu, salı bir sağlık sorunu değildir; devletin idari olarak parçalara ayırdığı bir hayatı vardır.

Daha sıkı işbirliği çağrısı yapmanın tek başına bir şey değiştirmeyeceğini savunan Eksi'ye göre etkili işbirliği, birinin bütün resmi görmesi, birinin sonraki adımlardan sorumlu olması ve üç ay sonra birinin çocuğun hayatında gerçekten bir şey değişip değişmediğini kontrol etmesi anlamına gelir. Bu, devriye polisinin çocuğun sağlık dosyasını okuması ya da öğretmenin polis tutanağını görmesi demek değildir; birinin tüm parçaları bir araya getirip etkileşimini değerlendirme ve müdahale gerekip gerekmediğine karar verme hakkına sahip olması demektir. Erişim rollere dayalı, kayıt altına alınan ve denetlenen bir yapıda işlemelidir.

Estonya'da çocuk koruma, polis ve sosyal hizmetlerin verileri farklı sistemlerde tutulur; bu nedenle kurumlar arası bilgi paylaşımı ve ortak vaka takibi uzun süredir tartışılan bir konudur. Eksi'nin önerisi, bu parçalı yapının riskli çocuklar söz konusu olduğunda daha koordineli çalışması yönünde.

Eksi yazısını, bunun Polis ve Sınır Muhafaza Kurumu'nun (Politsei- ja Piirivalveamet) resmi görüşü olmadığı, kendi kişisel değerlendirmesi olduğu notuyla bitiriyor.