Avrupa'nın yeni dijital egemenliği yanılsamalara dayanıyor

Avrupa'nın teknolojik bağımsızlık hedefi, kritik donanım üretiminin hâlâ büyük ölçüde Tayvan'da ve ABD'li şirketlerin elinde olması nedeniyle ciddi soru işaretleri barındırıyor. Estonya'nın kamu yayıncısı ERR'de R2 teknik yorumunda Kristjan Port'un değerlendirmesine göre, Avrupa'nın yeni "entelektüel egemenlik" söylemi büyük ölçüde yanılsamalara dayanıyor.

Geçen yıl Almanya'da Avrupa Birliği'nin ilk eksa ölçekli süper bilgisayarı Jupiter çalışmaya başladı. Ancak kamuya açık süper bilgisayar sıralamasında Avrupa'nın en iyi makinesi ancak beşinci sırada yer alıyor. Bu başarının parlaklığını gölgeleyen gerçek ise Jupiter'in ABD'li Nvidia tarafından üretilen 24.000 adet GH200 süper bilgisayar çipiyle çalışıyor olması.

Üstelik bu çip nesli, mimari açıdan artık eskimiş durumda. Port'a göre GH200'ün verimliliği, Nvidia'nın daha yeni GB serisi işlemcilerine kıyasla kat kat düşük; en yeni Vera Rubin neslinden yaklaşık 25 kat geride kalıyor. Sektörde iki temel darboğaz bulunuyor: yeni işlemcilerin üretimi ve bu işlemcileri üretecek makinelerin yapımı.

Avrupa'nın kendi çipi de Tayvan'da üretilecek

Eylül sonunda Avrupa'lı mühendisler, kendi kaynaklarıyla tasarladıkları ilk Avrupa süper bilgisayar çipi Rhea1'in numunelerinin test kullanımına ulaştığını duyurdu. Avrupa'da tasarlanan en karmaşık sunucu işlemcisine dayanan bu çipin, Jupiter'in bir sonraki genişletmesinde de kullanılması planlanıyor. Basına yönelik tanıtım materyallerinde bunun Avrupa'nın teknolojik bağımsızlığını güvence altına alacak önemli bir kilometre taşı olduğu vurgulandı.

Ancak Port'un dikkat çektiği geniş bağlam, bu iddianın zayıf tarafını ortaya koyuyor. Elon Musk, 2024'te ABD'nin Memphis kentinde eski bir Electrolux fabrikasının arazisinde Colossus adlı yapay zekâ veri merkezini kurdu. Burada 230.000 Nvidia işlemcisi (H100, H200 ve daha yeni GB200'ler) çalışıyor. Bir yıl sonra yaklaşık on iki kilometre uzakta ikinci bir merkez olan Colossus 2 kuruldu; burada 110.000 GB200 ve 440.000 GB300 çipi, yani toplam 550.000 çip görev yapıyor.

Yıl sonuna kadar devreye alınması planlanan ve kimi zaman Colossus 3 olarak da anılan genişletmede 660.000 daha yeni GB300 işlemcisinin çalıştırılması hedefleniyor. Musk'ın planları gerçekleşirse Memphis kompleksinin toplam gücü yaklaşık 1,44 milyon Nvidia yapay zekâ işlemcisine ulaşabilir. Avrupa'nın en büyük tesisi olan Jupiter Booster'da ise yalnızca on binler mertebesinde Nvidia çipi bulunuyor.

Musk'ın şirketi Colossus 1'in tüm kapasitesini yapay zekâ geliştiricisi Anthropic'e kiraladı; firma bu hizmet için ayda 1,25 milyar dolar ödüyor.

ASML tek başına Avrupa'nın elindeki koz

OpenAI, Nvidia'ya bağımlılığı azaltmak için Jalapeño adını verdiği ilk özel yapay zekâ çipini geliştirdi. Konseptten üretime geçiş yalnızca dokuz ay sürdü ve karmaşık işlerde yapay zekâdan destek alındı. Avrupa'lı çiplerin test partileri gibi OpenAI'nin ilk partileri de hazır; tam üretim hacmine 2027'de ulaşılması planlanıyor.

Bütün bu çipler Tayvan'daki TSMC fabrikasında üretiliyor. Bu durum, Avrupa'nın teknolojik bağımsızlık vaat eden Rhea1 çipleri için de geçerli; yani egemenlik, jeopolitik açıdan karmaşık ve uzak bir coğrafyanın koşullarına bağlı.

Yine de Avrupa'nın elinde eşsiz bir koz var: dünyanın en önemli yarı iletken üretim ekipmanlarının tek üreticisi, Hollanda'da faaliyet gösteren ASML Holding N.V. Avrupa'nın en büyük teknoloji şirketi olan ASML'in değeri şu anda 660 milyar dolara ulaşıyor. Ancak şirket bu yıl Avrupa'da neredeyse hiç gelir elde etmedi. Avrupa'nın ciro içindeki payı geçen yıl yüzde bir, 2024'te ise yüzde beşti.

Geçen yıl Avrupa'lı çip üreticileri ASML'den tek bir litografi makinesi bile satın almadı. Avrupa Birliği kurumlarına yapılan başvurularda, Avrupa'nın kendi çip üretim potansiyelinin geride kalmasına ilişkin endişe dile getiriliyor. ASML yönetimi, Avrupa'da sektöre yatırım yapılmamasını ve çip fabrikası kurulmamasını ciddi biçimde endişe verici buluyor. AB şirketlerinin, Birlik genelindeki veri merkezi çipleri, sunucu üretimi ve bulut altyapısı pazarındaki payı yüzde onun altında.

Sorunu çözmek için bir rapor daha hazırlandı. Avrupa Komisyonu'nun politika belgesinde, bulut hizmetleri ve yapay zekâ geliştirmeye ilişkin bir yasal düzenlemenin kabul edilmesi ve böylece beş ila yedi yıl içinde AB veri merkezi kapasitesinin en az üç katına çıkarılması öneriliyor. Ancak mevcut mütevazı üretim kapasitesi göz önüne alındığında bu, yabancı tedarikçilere üç kat sipariş vermek anlamına geliyor.